Kara umowna to jedno z najczęściej stosowanych zabezpieczeń interesów stron w umowie cywilnoprawnej. Pozwala ona określić z góry wysokość świadczenia odszkodowawczego w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Jednak jej skuteczne dochodzenie wymaga nie tylko odpowiedniego zastrzeżenia w umowie, lecz także znajomości aktualnych przepisów i orzecznictwa.
Nie wystarczy bowiem samo zawarcie klauzuli kary umownej — musi ona być zgodna z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:
„Można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna)”.
Jak prawidłowo wpisać karę umowną do umowy?
Aby móc dochodzić kary umownej w przyszłości, należy zadbać o jej prawidłowe sformułowanie oraz wprowadzenie do treści umowy. Najczęściej kara jest zastrzegana za określone działanie lub zaniechanie dłużnika – np. opóźnienie w realizacji usługi, brak dostawy materiału o ustalonej specyfikacji czy niewywiązanie się z obowiązku informacyjnego przed podpisaniem umowy.
Uwaga:
Nieprecyzyjne sformułowania takie jak „rażące zaniedbanie” czy „niewłaściwe wykonanie” mogą skutkować nieważnością postanowienia lub niemożnością jego skutecznego dochodzenia. W praktyce warto wskazać konkretne sytuacje, np.:
- „W przypadku opóźnienia w dostawie przekraczającego 5 dni, wykonawca zapłaci karę umowną w wysokości 0,5% wynagrodzenia za każdy dzień opóźnienia.”
Czy kara umowna może być naliczona automatycznie?
Część przedsiębiorców stosuje klauzule, zgodnie z którymi obowiązek zapłaty kary jest niezależny od winy kontrahenta. Tymczasem Sąd Najwyższy w uchwale z lipca 2024 r. jednoznacznie orzekł, że kara umowna może być dochodzona wyłącznie wtedy, gdy istnieje odpowiedzialność dłużnika. Zgodnie z orzeczeniem:
„Z treści art. 483 KC jednoznacznie wynika, iż kara umowna może być zastrzeżona tylko w przypadku zawinionego niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika.”
Oznacza to, że samo ziszczenie się zdarzenia nie wystarczy — musisz wykazać, że druga strona ponosi odpowiedzialność w sensie cywilnoprawnym, a więc można jej przypisać winę (umyślną lub nieumyślną).
Czy wysokość kary umownej może być kwestionowana?
Tak, i to bardzo często. Zgodnie z art. 484 § 2 KC:
„Jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub kara umowna jest rażąco wygórowana, dłużnik może żądać jej miarkowania.”
Sąd może więc — nawet z urzędu — obniżyć wysokość kary, jeżeli uzna, że:
- została naliczona nieproporcjonalnie do poniesionej szkody,
- doszło do częściowego wykonania umowy,
- kara jest ekonomicznie drastyczna.
W przypadku umów zawieranych z konsumentami, wygórowana kara umowna może również zostać uznana za klauzulę abuzywną, tj. postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 385¹ KC. Może to skutkować nieważnością takiego zapisu, a co za tym idzie — brakiem podstawy do jakichkolwiek roszczeń z jego tytułu.
Przykłady z orzecznictwa
- Wyrok Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2023 r., sygn. akt II CSKP 495/22: „Zastrzeżenie kary umownej nie zwalnia z konieczności wykazania, że zachowanie dłużnika objęte było zakresem jego odpowiedzialności kontraktowej.”
- Wyrok TSUE z 26 marca 2019 r., C‑70/17: „Postanowienia umowne naruszające równowagę stron w umowach z konsumentami mogą zostać uznane za niewiążące bez konieczności stwierdzania ich nieważności.”
- Wyrok WSA w Warszawie z 17 maja 2022 r., VI SA/Wa 302/22: „Uznanie postanowienia dotyczącego kary umownej za niedozwolone skutkuje jego bezskutecznością wobec konsumenta, niezależnie od skutków dla reszty umowy.”
Jak się zabezpieczyć w umowie?
- Konkretność zapisu – unikaj ogólników, wskaż jasno przesłanki i mechanizm naliczania.
- Określ górny limit – np. kara nie przekroczy 10% wartości umowy.
- Miarkuj względem szkody – wskaż, że kara nie może przewyższać szkody.
- Uwzględnij relację stron – inne zasady stosuj w relacji B2B, inne w relacjach z konsumentem.
- Odwołuj się do przepisów i orzecznictwa – wzmacnia to interpretację zapisu.
Podsumowanie
Zastrzeżenie kary umownej może być skutecznym narzędziem zabezpieczenia wykonania umowy — ale tylko pod warunkiem, że zostanie poprawnie skonstruowane. Należy zadbać o konkretność zapisów, zgodność z przepisami art. 483–484 KC oraz unikać klauzul, które mogą zostać uznane za niedozwolone. Orzecznictwo sądowe i Trybunału Sprawiedliwości UE jednoznacznie wskazuje, że kara umowna nie może być narzędziem opresji, lecz formą ekwiwalentnego zabezpieczenia interesu strony.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał wydany na podstawie aktualnego stanu i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.