Jedną z przesłanek, która może prowadzić do ustania małżeństwa, jest uznanie jednego z małżonków za zmarłego – zgodnie z art. 55 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRO). Przepis ten zawiera domniemanie ustania związku małżeńskiego z chwilą oznaczoną w orzeczeniu sądu jako moment śmierci małżonka. Konsekwencje prawne takiego rozstrzygnięcia są poważne, zwłaszcza w kontekście zawierania nowych związków małżeńskich oraz ich ewentualnej unieważnialności.
Co mówi art. 55 KRO?
Art. 55 § 1 KRO wyraźnie stanowi:
„W razie uznania jednego z małżonków za zmarłego, domniemywa się, że małżeństwo ustało z chwilą, która w orzeczeniu o uznaniu tego małżonka za zmarłego została oznaczona jako chwila jego śmierci.”
Natomiast § 2 tego przepisu zabezpiecza ważność nowego małżeństwa zawartego przez drugiego małżonka – nawet jeśli okaże się, że pierwszy małżonek żyje, o ile strony nie wiedziały o tym fakcie w chwili zawierania nowego związku:
„Jeżeli po uznaniu jednego z małżonków za zmarłego drugi małżonek zawarł nowy związek małżeński, związek ten nie może być unieważniony z tego powodu, że małżonek uznany za zmarłego żyje (…). Przepisu tego nie stosuje się, jeżeli w chwili zawarcia nowego związku małżeńskiego strony wiedziały, że małżonek uznany za zmarłego pozostaje przy życiu.”
Postępowanie o uznanie za zmarłego – tryb, skutki i podstawy prawne
Procedura uznania za zmarłego została uregulowana w art. 526–534 Kodeksu postępowania cywilnego, a sądem właściwym do jej rozpoznania jest sąd rejonowy w trybie nieprocesowym. Podstawą materialnoprawną pozostaje również art. 31 § 1 KC, zgodnie z którym:
„Domniemywa się, że zaginiony zmarł w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego.”
Z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o uznaniu za zmarłego – a więc chwili fikcyjnej śmierci – powstaje domniemanie ustania pierwszego małżeństwa, co pozwala na zawarcie nowego związku przez małżonka żyjącego. Domniemanie to eliminuje przeszkodę małżeńską wynikającą z art. 13 § 1 KRO.
Nowy związek a możliwość unieważnienia
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, możliwość unieważnienia nowego małżeństwa pojawia się tylko wtedy, gdy obie strony związku wiedziały, że małżonek uznany za zmarłego żyje. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 lutego 1970 r., sygn. II CR 517/69:
„Jeżeli w chwili zawarcia nowego związku małżeńskiego strony wiedziały o tym, że małżonek uznany za zmarłego żyje, to wówczas ponowny związek małżeński może być unieważniony (…). W takiej sytuacji pierwsze małżeństwo nie ustaje i dlatego to drugie jest bigamiczne.”
Jeśli tylko jedna ze stron miała wiedzę o faktycznym istnieniu małżonka, brak jest podstaw do unieważnienia.
Co, jeśli to osoba uznana za zmarłego zawarła nowe małżeństwo?
W sytuacji, gdy to małżonek niesłusznie uznany za zmarłego zawarł ponowny związek, nie może powoływać się na domniemanie wynikające z art. 55 § 1 KRO. Taki związek jest nieważny z mocy prawa jako bigamiczny – ponieważ poprzednie małżeństwo formalnie nie ustało.
Stanowisko to potwierdza Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 lipca 1969 r., sygn. II CR 100/69:
„Brak zakazu zawarcia ponownego małżeństwa po jego ustaniu na skutek uznania jednego z małżonków za zmarłego odnosi się wyłącznie do drugiego małżonka. Dlatego osoba niesłusznie uznana za zmarłą nie może z powołaniem się na domniemanie ustawowe z art. 55 par. 1 KRO zawrzeć ponownego związku małżeńskiego.”
Kto może wytoczyć powództwo o unieważnienie?
Zgodnie z aktualnym orzecznictwem i doktryną, o unieważnienie małżeństwa lub ustalenie istnienia albo nieistnienia małżeństwa mogą wystąpić:
- drugi małżonek, który zawarł ponowny związek,
- małżonek uznany za zmarłego,
- dziecko z pierwszego małżeństwa.
W szczególności:
„Wobec ustania z mocy prawa pierwszego małżeństwa małżonek uznany niezgodnie z prawdą za zmarłego ma interes prawny w ustaleniu, że jego związek małżeński ustał z dniem zawarcia przez drugiego małżonka ponownego związku małżeńskiego.”
(Wyrok SN z 18.01.1974 r., sygn. I CR 794/73)
Z kolei unieważnienie nowego związku może być skutecznie dochodzone dopiero po uchyleniu postanowienia o uznaniu za zmarłego, co wynika z art. 55 § 2 KRO w zw. z art. 539–543 KPC.
Podsumowanie
Przepisy dotyczące uznania za zmarłego mają doniosłe znaczenie dla statusu małżeńskiego, zwłaszcza w kontekście zawierania ponownych związków. Ochrona dobrej wiary małżonka, który pozostaje w przekonaniu o śmierci partnera, ma pierwszorzędne znaczenie. Jednocześnie prawo stanowczo reaguje w przypadkach celowego zatajenia prawdy i bigamii – gwarantując możliwość unieważnienia takiego związku. Każdorazowo jednak kluczowe jest wykazanie świadomości stron co do faktów istotnych dla ich statusu prawnego.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał wydany na podstawie aktualnego stanu i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.