Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera legalnej definicji konkubinatu. Mimo to instytucja ta jest obecna w życiu społecznym, a jej zrozumienie i skutki prawne wynikają głównie z orzecznictwa sądów powszechnych oraz doktryny prawa cywilnego i konstytucyjnego.
Czym jest konkubinat?
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego (wyrok z 5 grudnia 1997 r., II CKN 485/97), „konkubinat jest prawnie nieuregulowaną trwałą wspólnotą życiową mężczyzny i kobiety”. Sąd wskazał cztery kluczowe cechy:
- Związek kobiety i mężczyzny,
- Trwałość tego związku,
- Pożycie jak w małżeństwie,
- Brak zdarzenia prawnego regulującego ten związek (czyli brak ślubu cywilnego).
Przesłanki trwałości związku – jak rozpoznać konkubinat?
W cytowanym orzeczeniu SN doprecyzowano, że przesłanki trwałości i pożycia przejawiają się przez:
- współżycie fizyczne,
- wspólne zamieszkiwanie,
- prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego.
To właśnie te przesłanki odróżniają konkubinat od przypadkowych relacji czy przelotnych romansów.
Jak wygląda rozliczenie konkubinatu?
Rozliczenia majątkowe między konkubentami od lat budzą kontrowersje i niejednolite stanowiska w doktrynie i orzecznictwie. Sąd Apelacyjny w Gdańsku (wyrok z 14 marca 2018 r., V ACa 92/17) wskazał:
„Rozliczenie majątkowe pomiędzy osobami pozostającymi w konkubinacie w braku podstawy kontraktowej lub deliktowej rozliczenia, powinno być dokonane w trybie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c.)”.
Bardziej elastyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z 30 stycznia 1970 r., III CZP 62/69, uznając, że rozliczenia między konkubentami mogą być przeprowadzane zarówno na podstawie przepisów o:
- zniesieniu współwłasności – w przypadku wspólnie nabytych składników majątku,
- bezpodstawnym wzbogaceniu – gdy jedna strona poniosła nakłady na majątek drugiej.
To orzeczenie SN ugruntowało pogląd, że nie ma jednej drogi rozliczenia – wszystko zależy od konkretnych okoliczności danego związku i ustaleń dowodowych.
Jakie przepisy chronią konkubentów?
Pomimo braku formalizacji, konkubinat podlega ochronie na gruncie różnych gałęzi prawa. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 kwietnia 2000 r., V SA 1512/99, stwierdził jednoznacznie:
„Konkubenci doznają niejakiej ochrony w prawie cywilnym (w ramach pojęcia osoby bliskiej – por. art. 446 § 2, 908 § 2, 923 § 2 k.c.), jak również w zakresie rozliczeń majątkowych między konkubentami. Także prawo karne (art. 182 k.p.k. w zw. z art. 115 § 11 k.k.) chroni konkubentów w pewnym zakresie”.
NSA wskazał także, że ochrona przysługuje na podstawie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a art. 8 EKPC obejmuje życie rodzinne także poza formalnym małżeństwem.
Czym jest tzw. konkubinat kwalifikowany?
W orzeczeniu V SA 1512/99 NSA rozważał także przypadki tzw. konkubinatu kwalifikowanego. Chodzi tu o osoby, które zawarły małżeństwo wyznaniowe (np. kościelne), ale nie zostało ono uznane przez prawo cywilne.
„Tego rodzaju konkubinat – małżeństwo faktyczne – z punktu widzenia oceny moralnej nie zawierał w świadomości społecznej tych wszystkich negatywnych konotacji, które wiązały się z niektórymi innymi postaciami konkubinatu” – wskazał NSA.
Brak automatycznej konwalidacji takich związków po wprowadzeniu małżeństw konkordatowych (1998 r.) oznacza, że małżeństwa zawarte tylko w formie wyznaniowej w latach 1946–1997 wciąż są prawnie traktowane jako konkubinaty.
Czy konkubinat dotyczy tylko osób różnej płci?
Nie. Chociaż Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 1997 r. wskazał, że konkubinat dotyczy mężczyzny i kobiety, inne sądy dopuszczają jego istnienie także w związkach jednopłciowych.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku (wyrok z 23 lutego 2007 r., I ACa 590/06) uznał, że:
„W ocenie Sądu Apelacyjnego pod pojęciem konkubinatu należy rozumieć stabilną, faktyczną wspólnotę osobisto – majątkową dwojga osób. Bez znaczenia we wspomnianym aspekcie jest płeć osób tworzących taki związek. Opowiedzieć się w związku z powyższym należy – wobec braku argumentów przeciwnych – za dopuszczalnością przeprowadzenia rozliczeń przesunięć majątkowych dokonanych pomiędzy partnerami w trakcie trwania konkubinatu zarówno, gdy tworzą go osoby różnej lub tej samej płci”.
W świetle tego orzeczenia dopuszcza się także rozliczenia majątkowe między osobami tej samej płci, które żyły w trwałym związku nieformalnym.
Podsumowanie
Konkubinat, mimo że nieuregulowany w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, funkcjonuje w polskim porządku prawnym dzięki orzecznictwu sądowemu. Osoby żyjące w związkach nieformalnych mogą korzystać z ochrony:
- prawa cywilnego (np. jako osoby bliskie, art. 446 § 2 k.c.),
- prawa karnego (np. odmowa składania zeznań – art. 182 k.p.k.),
- oraz prawa europejskiego (EKPC).
Ochrona obejmuje też konkubinaty jednopłciowe i tzw. konkubinaty kwalifikowane (np. po ślubie wyznaniowym bez rejestracji cywilnej). Kluczowe znaczenie ma jednak każdorazowe ustalenie przesłanek wspólnego pożycia, a także podstaw rozliczeń – kontraktowych, deliktowych, współwłasnościowych lub na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał wydany na podstawie aktualnego stanu i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.