W praktyce prawa karnego bardzo istotne jest precyzyjne rozróżnienie pojęć: osoba podejrzana, podejrzany i oskarżony. Choć często bywają używane zamiennie w języku potocznym, mają one różne znaczenia procesowe i odmienne skutki prawne. Ich definicje oraz uprawnienia zostały jednoznacznie określone przez Kodeks postępowania karnego oraz ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Kto to jest podejrzany?
Zgodnie z art. 71 §1 Kodeksu postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 534 ze zm.), podejrzanym jest osoba, wobec której:
- wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów,
- lub postawiono jej zarzuty podczas przesłuchania w charakterze podejrzanego – nawet bez uprzedniego wydania postanowienia.
Taki moment oznacza przejście z fazy postępowania „in rem” (czyli „w sprawie”) do fazy „in personam” (czyli „przeciwko osobie”). Tym samym osoba zyskuje formalny status strony postępowania i nabywa konkretne prawa procesowe.
Wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów – kiedy jest skuteczne?
Istotna jest różnica między sporządzeniem a wydaniem postanowienia. Jak wynika z postanowienia Sądu Najwyższego z 24.04.2007 r., sygn. IV KK 31/07, wydanie postanowienia jest skuteczne tylko wtedy, gdy:
„Wydanie postanowienia oznacza zarazem jego uzewnętrznienie. (…) niezbędne jest kumulatywne spełnienie 3 warunków: sporządzenie postanowienia, jego niezwłoczne ogłoszenie i przesłuchanie podejrzanego.”
Podobnie w postanowieniu SN z 16.01.2009 r., sygn. IV KK 256/08, podkreślono:
„Niezwłoczne ogłoszenie nie oznacza nic innego, jak ogłoszenie w możliwie najszybszym czasie, bez zbędnych przerw.”
A zatem samo sporządzenie dokumentu nie jest wystarczające – musi być ono ogłoszone i nastąpić musi przesłuchanie, by postanowienie wywołało skutki prawne.
Status podejrzanego w postępowaniu przyspieszonym
Sytuacja komplikuje się dodatkowo w postępowaniach przyspieszonych, gdzie nie ma jednoznacznie wskazanego momentu nabycia statusu podejrzanego. Art. 517c §2 k.p.k. jedynie pośrednio wskazuje, że taka osoba zostaje pouczona o przysługujących jej uprawnieniach.
Zgodnie z komentarzem H. Paluszkiewicza (w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Warszawa 2020):
„Status podejrzanego wywodzi się z pouczenia o uprawnieniach, co oznacza, że jego formalizacja nie jest bezpośrednia i wymaga interpretacji procesowej.”
Uprawnienia podejrzanego
Po uzyskaniu statusu podejrzanego, osoba zyskuje szereg istotnych praw, m.in.:
- prawo do odmowy składania wyjaśnień (lub ich złożenia na późniejszym etapie),
- prawo do pisemnego uzasadnienia zarzutów,
- prawo do obrońcy (również z urzędu),
- prawo do zapoznania się z aktami po zakończeniu postępowania przygotowawczego (lub wcześniej – za zgodą prokuratora),
- prawo do składania wniosków dowodowych,
- prawo do korzystania z tłumacza.
Z drugiej strony ciążą na nim obowiązki:
- obowiązek stawiennictwa na każde wezwanie organu,
- obowiązek informowania o zmianie miejsca pobytu powyżej 7 dni.
Podejrzany nie ma jednak obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść.
Osoba podejrzana – kim jest?
Kodeks postępowania karnego nie zawiera definicji legalnej osoby podejrzanej, jednak jej znaczenie zostało wypracowane w praktyce i doktrynie.
Osoba podejrzana to osoba, wobec której istnieją przypuszczenia o popełnieniu przestępstwa, ale nie przedstawiono jej jeszcze formalnie zarzutów. Innymi słowy – znajduje się „pod obserwacją” organów ścigania, jednak nie jest jeszcze formalną stroną postępowania.
Takie osoby mogą być np. przesłuchiwane jako świadkowie, mogą być objęte czynnościami operacyjnymi, jednak do momentu formalizacji zarzutów – nie mają statusu podejrzanego.
Podejrzany a oskarżony – co się zmienia?
Status oskarżonego następuje później – po wniesieniu aktu oskarżenia do sądu. Zgodnie z art. 71 §2 k.p.k., oskarżonym jest:
„Ten, przeciwko komu wniesiono do sądu akt oskarżenia lub wniosek o ukaranie.”
Tym samym osoba podejrzana → podejrzany → oskarżony – to naturalna kolej rzeczy w klasycznym postępowaniu karnym.
Orzecznictwo, które warto znać:
- SN, postanowienie z 24.04.2007 r., sygn. IV KK 31/07 – warunki uzewnętrznienia postanowienia o przedstawieniu zarzutów.
- SN, postanowienie z 16.01.2009 r., sygn. IV KK 256/08 – o konieczności „promulgacji” postanowienia.
- SN, postanowienie z 26.08.2010 r., sygn. I KZP 13/10 – status podejrzanego wyłącznie w zakresie przedstawionych zarzutów.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał wydany na podstawie aktualnego stanu i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.