W kontekście rozliczeń pomiędzy osobami pozostającymi w nieformalnym związku partnerskim, znanym jako konkubinat, Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 czerwca 2025 r. (sygn. akt I CSK 969/25) odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na etapie przedsądu, zgodnie z art. 398(9) Kodeksu postępowania cywilnego. Powodem odmowy była zbyt ogólna formuła przedstawionego zagadnienia prawnego dotyczącego rozliczeń na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia. Sąd Najwyższy podkreślił, że dotychczasowe orzecznictwo w tej materii jest jednolite i konsekwentnie stosuje przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu do takich rozliczeń. Niniejszy artykuł szczegółowo analizuje omawiane orzeczenie, przytaczając pełne cytaty z pytań kasacyjnych oraz uzasadnienia, a także dostarcza kompleksowych porad prawnych dla osób w podobnych sytuacjach. Omówienie obejmuje aspekty dowodowe, temporalne oraz praktyczne wskazówki, zapewniając rzetelną wiedzę opartą wyłącznie na podanym materiale źródłowym.
Istota problemu i pytania kasacyjne
Przedmiotem skargi kasacyjnej, skierowanej przeciwko wyrokowi Sądu Apelacyjnego w Szczecinie, było wystąpienie istotnego zagadnienia prawnego. Skarżący sformułował szereg pytań, które miały na celu uzyskanie odpowiedzi na kluczowe kwestie rozliczeniowe w konkubinacie. Sąd Najwyższy uznał jednak, że te pytania nie spełniają kryteriów istotnego zagadnienia prawnego, ponieważ nie wprowadzają nowości, nie budzą poważnych wątpliwości interpretacyjnych ani nie wykazują rozbieżności w orzecznictwie. Zamiast tego, stanowią one głównie polemikę z oceną faktyczną sądów niższych instancji.
Pełne sformułowania pytań ze skargi kasacyjnej brzmią następująco:
- Czy w świetle art. 411 pkt 2 KC w zw z. art. 405 KC oraz z 410 § 2 KC wzajemne świadczenia konkubentów, które nie miały podstawy prawnej, a wynikały z natury konkubinatu, przy tym były ekwiwalentne, równoważne wzajemnie, były zgodne z powinnościami moralnymi i czyniły zadość zasadom współżycia społecznego, powinny być uznane za świadczenia niepodlegające zwrotowi po zakończeniu nieformalnego związku?
- Czy w świetle 410 § 2 KC w zw. z art. 405 KC można przyjąć, że świadczenie niemajątkowe, polegające na dbaniu o dom i zajmowaniu się wspólnymi dziećmi konkubentów, stosownie do ustnego porozumienia stron, które służyło bieżącej realizacji wspólnego życia, wynikało z natury konkubinatu i czyniły zadość zasadom współżycia społecznego, stanowi w całości świadczenie nienależne po zakończeniu nieformalnego związku, w momencie gdy jedna ze stron nigdy nie pracowała, nie posiadała majątku i nie przyczyniła się w żaden inny sposób do pomnażania majątku?
- Czy w świetle art. 410 § 2 KC w zw. z art. 405 KC można uznać, że cel nieformalnego związku nie został osiągnięty, gdy jeden z konkubentów wyraźnie informował drugiego, iż nie jest jego celem sformalizowanie związku przez zawarcie małżeństwa, celem było pozostawanie stron w nieformalnym związku partnerskim, nie bezterminowo?
- Czy do rozliczeń między konkubentami mają zastosowanie przez analogię art. 363 § 2 KC w zw. z art. 405 w zw. z art. 410 § 2 KC, mając na uwadze dyspozycję art. 363 § 2 KC, z której wynika, że jeżeli wymagają tego szczególne okoliczności, wysokość odszkodowania może być ustalona według innych cen niż obowiązujące w dacie orzekania?
- Czy w sprawie o naprawienie szkody niemajątkowej, w której podstawę roszczenia stanowi art. 455 w zw. z art. 410 § 2 KC rozliczenie konkubinatu w związku z nienależnym niemajątkowym świadczeniem, początkowy termin naliczania odsetek za opóźnienie należy liczyć od dnia wezwania do zapłaty, czy od dnia ostatecznego określenia wysokości świadczenia?
- Czy zasadnym jest przyjęcie w drodze analogii do art. 322 KPC w zw. z art. 410 § 2 KC w zw. z art. 405 KC, przez sprzeczność prawnej oceny z poczynionymi ustaleniami faktycznymi, że udział konkubiny w wypracowaniu majątku skarżącego wyniósł połowę wartości jego majątku, na zasadzie domniemania równości udziałów w majątku stanowiącym wyłączną własność skarżącego, podczas gdy świadczenie konkubiny stanowiło świadczenie niemajątkowe, zatem nie było świadczeniem pieniężnym sensu stricto?
W ocenie Sądu Najwyższego: „W ocenie Sądu Najwyższego wyżej przedstawione pytania skarżącego nie zawierały istotnego zagadnienia prawnego, jak i nie budziły potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów. Sposób sformułowania pytań świadczy o tym, że chodzi w nich o trafność ocen sądu odwoławczego, polemikę z tym stanowiskiem. Nie ma w nich odniesienia się do bardziej ogólnego znaczenia, brakuje elementu istotności czy też nowości, bowiem kwestia poruszana w przedmiotowej sprawie była już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który w praktycznie jednolity sposób wyrażał swoje stanowisko w podobnych sprawach.”
Wzajemne rozliczenia pomiędzy konkubentami na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia
Dominującym stanowiskiem w judykaturze, potwierdzonym w omawianym orzeczeniu, jest stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 KC w zw. z art. 410 § 2 KC) do rozliczeń konkubinatu, w tym nakładów na majątek jednego z partnerów. Sąd Najwyższy zaznaczył: „Dominującym w judykaturze stanowiskiem – popieranym również w omawianym orzeczeniu – jest założenie, że do rozliczenia konkubinatu, w tym nakładów dokonanych przez konkubentów na majątek jednego z nich, mają zastosowanie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Sąd Najwyższy przyjął ponadto – z czym również należy się zgodzić – iż czynienie nakładów na tworzoną wspólnie niesformalizowaną rodzinę nie może się ograniczać jedynie do nakładów finansowych związanych z uzyskiwaniem zarobków pozwalających funkcjonować rodzinie. Jakkolwiek uznać je należy za istotne, tak też przez czynienie nakładów należy rozumieć również takie czynności jak pomoc w prowadzeniu domu, w wychowaniu dzieci, pomoc w działalności gospodarczej itd. Istotny jest fakt, że konkubenci posiadają dzieci. Każda relacja – sformalizowana instytucjonalnie czy też nie – nie jest zakładana z odgórnym założeniem ulegnięcia szybkiemu rozpadowi, zwłaszcza jeśli podjęto decyzję o wspólnym posiadaniu potomstwa.”
Ponadto, Sąd Najwyższy wyjaśnił zasady zwrotu wzbogacenia: „Sąd Najwyższy podniósł również w uzasadnieniu orzeczenia, że jeżeli zwrot bezpodstawnego wzbogacenia ma nastąpić w pieniądzu, to w razie uwzględnienia powództwa zasądzeniu podlega zwrot aktualnego wzbogacenia, przez co należy rozumieć, zgodnie z art. 405 w zw. z art. 316 KPC i stosowanym w drodze analogii art. 363 § 2 KC, zwrot wzbogacenia istniejącego w chwili wyrokowania.”
W zakresie wymagalności roszczenia: „Ponadto roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia staje się wymagalne w terminie, w którym powinno być spełnione zgodnie z art. 455 KC (uchwała SN z 26.11.2009 r., III CZP 102/09, Legalis, poz. 75). Zobowiązanie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest bezterminowe, zatem zwrot korzyści uzyskanej z tego tytułu powinien nastąpić przy uwzględnieniu regulacji przewidzianej w art. 455 KC – niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia (zob. także uchwały SN z 6.3.1991 r., III CZP 2/91, Legalis, poz. 93, i z 2.6.2010 r., III CZP 37/10, Legalis, poz. 2).”
Technika formułowania istotnego zagadnienia prawnego w skardze kasacyjnej
Omawiane orzeczenie porusza również kwestię prawidłowego sformułowania istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 KPC. Sąd Najwyższy wyjaśnił: „Istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 KPC jest nowym zagadnieniem, nierozwiązanym dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie może przyczynić się do rozwoju prawa. Cechuje się ową istotnością lub też nowością. Przy jego formułowaniu konieczne jest przytoczenie wiążących się z nim konkretnych przepisów prawnych oraz przedstawienie argumentów świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych. Skarżący powinien również wykazać w skardze kasacyjnej, że zagadnienie to nie zostało rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, a wyjaśnienie tego zagadnienia ma znaczenie zarówno dla rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, jak i dla innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa.”
Dalej: „Przy powołaniu się na istotne zagadnienie prawne należy unikać kazuistycznego charakteru sporządzania przedmiotowego zagadnienia. Ponadto nie da się go rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa. Zagadnienie nie może być przy tym pozorne, czyli m.in. nie może stanowić próby obejścia dokonanych przez sądy ustaleń faktycznych i oceny dowodów. Nie będzie uznane za istotne zagadnienie, w którym jedynie poddawane jest pod wątpliwość stanowisko sądu niższej instancji czy też wchodzi się z nim w polemikę, bez wykazania ogólnego znaczenia przepisów.”
Porady prawne: Praktyczne wskazówki dla konkubentów
Na podstawie omawianego orzeczenia, osoby w nieformalnych związkach powinny rozważyć następujące kroki w celu uniknięcia sporów:
- Dokumentuj nakłady: Zbieraj dowody na świadczenia majątkowe (faktury, przelewy) i niemajątkowe (świadkowie, umowy ustne), w tym opiekę nad dziećmi i prowadzenie gospodarstwa domowego.
- Wezwanie do zapłaty: Roszczenie staje się wymagalne niezwłocznie po pisemnym wezwaniu, co inicjuje bieg odsetek.
- Pozew cywilny: Rozliczenia odbywają się przed sądem cywilnym, nie rodzinnym, na podstawie art. 405 KC.
- Obliczanie wartości: Zwrot według aktualnej wartości w dniu wyrokowania, z analogią do art. 363 § 2 KC w szczególnych okolicznościach.
- Brak domniemania równości: Udział nie jest automatycznie połówkowy; wymaga udowodnienia wkładu.
- Uwzględnij dzieci: Ich obecność wzmacnia argumenty o nakładach, ale nie zwalnia z rozliczeń.
- Umowa pisemna: Zalecane sporządzenie umowy regulującej rozliczenia przed lub w trakcie związku.
- Skarga kasacyjna: Formułuj zagadnienia ogólnie, z nowością i odniesieniem do rozwoju prawa, unikając polemiki faktograficznej.
Podsumowanie
Postanowienie Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2025 r., sygn. akt I CSK 969/25, stanowi konsekwentne potwierdzenie jednolitej linii orzeczniczej w zakresie rozliczeń konkubentów na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia. Omówione kwestie podkreślają konieczność rzetelnego dokumentowania świadczeń, prawidłowego formułowania skarg kasacyjnych oraz stosowania przepisów cywilnych do takich spraw. Dla osób w nieformalnych związkach kluczowe jest proaktywne planowanie rozliczeń, co minimalizuje ryzyko sporów sądowych i zapewnia sprawiedliwy podział nakładów po zakończeniu relacji.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał przygotowany przez Kancelarię Prawną LEGA ARTIS na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.