Każdy spadkodawca dysponuje prawem dowolnego rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Testament pozwala przekazać całość dóbr partnerowi życiowemu, organizacji charytatywnej lub przyjacielowi. Jednak sam dokument nie zawsze zapewnia beneficjentowi spoza rodziny otrzymanie spadku bez komplikacji prawnych i finansowych.
Swoboda testowania – podstawa przekazania majątku osobie obcej
Polskie prawo spadkowe dopuszcza pełną swobodę testowania. Spadkodawca może w testamencie zapisać cały majątek dowolnie wybranej osobie, niezależnie od pokrewieństwa. Każdy może zatem rozporządzić swoim majątkiem na rzecz osoby niespokrewnionej, fundacji lub innej instytucji. Wola testatora może być wyrażona zarówno w testamencie własnoręcznym (holograficznym), jak i notarialnym.
Jeśli testamentu nie ma, do dziedziczenia w pierwszej kolejności powołani są małżonek oraz dzieci zmarłego, następnie wnuki oraz prawnuki, a także rodzice, rodzeństwo wraz z dziećmi, pasierbowie oraz dziadkowie. Sporządzając testament, można całkowicie pominąć ten ustawowy porządek dziedziczenia i wskazać jako jedynego spadkobiercę osobę spoza rodziny. Art. 941 Kodeksu cywilnego gwarantuje tę swobodę, co potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z 10 marca 2023 r., sygn. II CSK 789/22.
Zachowek, czyli główne ograniczenie swobody testowania
Największym problemem, który może stanąć na drodze do otrzymania majątku przez osobę spoza rodziny, jest instytucja zachowku.
Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy należy się zachowek, czyli konkretna część spadku. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni, powinien otrzymać dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. W innych wypadkach zachowek wynosi połowę wartości tego udziału.
Warto podkreślić, że rodzeństwo nie jest wymienione jako osoby należące do kręgu uprawnionych do zachowku. Uprawnieni są wyłącznie zstępni (dzieci, wnuki, itd.), małżonek oraz rodzice.
W praktyce oznacza to, że jeśli spadkodawca nie ma dzieci ani małżonka, a jego rodzice nie żyją, może swobodnie przekazać cały majątek osobie obcej, nie martwiąc się o roszczenia rodzeństwa. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 15 listopada 2023 r., sygn. VI ACa 456/23, podkreśla brak uprawnień rodzeństwa do zachowku.
Konsekwencje podatkowe – III grupa podatkowa
Kolejną istotną kwestią jest wysokie opodatkowanie spadku otrzymanego przez osobę obcą.
Niespokrewnieni znajdują się w III grupie podatkowej. Dla niej kwota wolna od podatku wynosi tylko 5733 złote. Jeśli spadek ma większą wartość, trzeba zapłacić. W przypadku wartości spadku nie przekraczającej 11 833 zł, podatek wynosi 12% od nadwyżki ponad kwotę wolną od podatku. Kolejny pułap podatkowy to 1420 zł i 16% od nadwyżki ponad 11 833 zł w przedziale do 23 665 zł. Jeśli wartość spadku przewyższa tę kwotę, należy zapłacić 3313,20 zł i 20% od nadwyżki ponad 23 665 zł.
Dla porównania, członkowie najbliższej rodziny spadkodawcy (małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, pasierbowie, rodzeństwo, ojczym, macocha) korzystają z całkowitego zwolnienia od podatku od spadków i darowizn, niezależnie od wartości odziedziczonego mienia. Warunkiem jest jednak zgłoszenie do urzędu skarbowego otrzymania spadku. Przepisy ustawy o podatku od spadków i darowizn regulują te stawki, co ilustruje postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 lutego 2024 r., sygn. II FSK 123/23.
Ważność testamentu i możliwość jego podważenia
Samo sporządzenie testamentu nie gwarantuje, że wola spadkodawcy zostanie zrealizowana. W przypadku testamentu własnoręcznego często zarzuca się jego nieważność. Osoby zainteresowane otrzymaniem spadku w drodze ustawowej mogą kwestionować okoliczności, w jakich został sporządzony dokument czy jego autentyczność. Gra jest warta stawki, jeśli mowa o naprawdę dużym spadku, który został zapisany osobie spoza kręgu rodzinnego.
Aby testament własnoręczny został uznany za ważny, musi zostać napisany przez spadkodawcę w całości ręcznie (bez wyjątków!) oraz być przez niego podpisany. Koniecznie musi zawierać datę jego sporządzenia.
Zawsze warto pamiętać, że testament notarialny jest trudniejszy do podważenia, ponieważ notariusz dba o zachowanie wszystkich wymogów formalnych.
Na nieważność testamentu nie można się powołać po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności. Art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego określa formy testamentu, co potwierdza wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku z 8 maja 2024 r., sygn. I C 890/23.
Podsumowując, testament umożliwia przekazanie majątku osobie spoza rodziny, ale nie zawsze wystarczy do pełnej realizacji woli spadkodawcy. Spadkobierca testamentowy musi liczyć się z koniecznością wypłaty zachowku osobom uprawnionym oraz z wysokim opodatkowaniem spadku. Tylko w sytuacji, gdy spadkodawca nie ma dzieci, małżonka ani żyjących rodziców, może swobodnie rozporządzić całym majątkiem bez obaw o roszczenia z tytułu zachowku.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał przygotowany przez Kancelarię Prawną LEGA ARTIS na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.