Zadośćuczynienie za niesłuszne tymczasowe aresztowanie z udziałem neo-sędziego

Kwestia tymczasowego aresztowania orzeczonego przez neosędziów powołanych na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej po nowelizacji z 2017 roku (tzw. neo-KRS) budzi istotne wątpliwości prawne w polskim systemie sądownictwa. Orzeczenia wydane przez takich sędziów mogą być uznane za wadliwe z powodu nienależytej obsady sądu, co otwiera drogę do dochodzenia zadośćuczynienia za bezprawne pozbawienie wolności. Eksperci z Kancelarii Prawnej Lega Artis po dogłębnej analizie prawnej orzecznictwa przedstawiają podstawy prawne, procedurę oraz praktyczne wskazówki dotyczące dochodzenia zadośćuczynienia w takich przypadkach, uwzględniając obowiązujące przepisy, orzecznictwo sądowe oraz projektowane zmiany legislacyjne.

POLECAMY: Wyrok wydany z udziałem neo-sędziego? Masz szansę na wznowienie!

Kim są neo-sędziowie i dlaczego ich orzeczenia budzą kontrowersje?

Sędziowie określani jako „neo-sędziowie” to osoby powołane na stanowiska sędziowskie przez Prezydenta RP na wniosek KRS ukształtowanej na mocy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. (Dz.U. z 2018 r., poz. 3, ze zm.). W odróżnieniu od wcześniejszych regulacji, członkowie KRS (15 sędziów) są obecnie wybierani przez Sejm, a nie przez środowisko sędziowskie, co wzbudza wątpliwości co do zgodności z art. 187 ust. 1 Konstytucji RP oraz standardami niezależności sądownictwa określonymi przez Trybunał Sprawiedliwości UE (wyrok TSUE z 19 listopada 2019 r., sprawy połączone C-585/18, C-624/18, C-625/18).

Uchwała trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r. (sygn. BSA I-4110-1/20) stwierdziła, że udział neo-sędziów w orzekaniu może prowadzić do nienależytej obsady sądu (art. 439 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania karnego, Dz.U. z 2024 r., poz. 37, ze zm.), zwłaszcza w Sądzie Najwyższym. W sądach powszechnych nienależyte obsadzenie wymaga wykazania naruszenia standardów niezawisłości i bezstronności w konkretnej sprawie. W rezultacie orzeczenia o tymczasowym aresztowaniu wydane przez neo-sędziów mogą być uchylane przez sądy odwoławcze, co otwiera możliwość dochodzenia zadośćuczynienia za niesłuszne pozbawienie wolności.

POLECAMY: ETPC wydał kolejne miażdżące orzeczenie w sprawie statusu neosędziów

Kiedy tymczasowe aresztowanie może być uznane za niesłuszne?

Tymczasowe aresztowanie, regulowane przez art. 249–263 KPK, może być zastosowane wyłącznie na mocy postanowienia prawidłowo obsadzonego sądu (art. 250 § 1 KPK). Jeśli w składzie orzekającym znajdował się neo-sędzia, a orzeczenie zostało uchylone z powodu nienależytej obsady sądu, okres pozbawienia wolności może być uznany za bezprawny, szczególnie gdy:

Po wygaśnięciu poprzedniego postanowienia o aresztowaniu nie wydano nowego, a osoba pozostawała w areszcie (np. w okresie między uchyleniem orzeczenia a wydaniem nowego przez sąd odwoławczy).
Sąd odwoławczy uznał, że brak było podstaw materialnych do zastosowania aresztu.

Przykładowo, w sprawie z 4 września 2024 r. Sąd Okręgowy w Warszawie przedłużył tymczasowe aresztowanie, lecz w składzie orzekającym znajdował się neosędzia awansowany przez neo-KRS. Sąd Apelacyjny uchylił to postanowienie z powodu nienależytej obsady, stosując areszt od 23 października 2024 r. Okres od 6 września do 23 października 2024 r., kiedy oskarżeni byli pozbawieni wolności bez ważnego postanowienia, może być uznany za bezprawny, stanowiąc podstawę do roszczeń.

Podstawy prawne dochodzenia zadośćuczynienia

Dochodzenie zadośćuczynienia za niesłuszne tymczasowe aresztowanie opiera się na dwóch głównych podstawach prawnych:

1. Art. 552 § 4 Kodeksu postępowania karnego

Zgodnie z art. 552 § 4 KPK, zadośćuczynienie i odszkodowanie przysługują w przypadku „niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania”. Przesłanka „niewątpliwej niesłuszności” obejmuje sytuacje, w których aresztowanie było sprzeczne z przepisami proceduralnymi, np. gdy postanowienie wydał nienależycie obsadzony sąd. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 15 listopada 2019 r. (sygn. II AKa 165/19) podkreśla, że naruszenie art. 250 § 1 KPK (brak prawidłowego postanowienia sądu) uzasadnia uznanie aresztowania za niesłuszne.

W opisywanej sprawie przepis ten nie znajduje zastosowania, jeśli postępowanie karne nadal trwa, ponieważ art. 552 § 4 KPK dotyczy przypadków zakończonych uniewinnieniem, umorzeniem lub warunkowym umorzeniem postępowania.

2. Art. 417 § 1 Kodeksu cywilnego

Zgodnie z art. 417 § 1 Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 1061, ze zm.), Skarb Państwa odpowiada za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej. Jeśli tymczasowe aresztowanie zostało orzeczone przez nienależycie obsadzony sąd, a w wyniku uchylenia orzeczenia powstał okres bezprawnego pozbawienia wolności, poszkodowany może dochodzić zadośćuczynienia od Skarbu Państwa. W omawianym przypadku okres od 6 września do 23 października 2024 r. może uzasadniać roszczenia na tej podstawie, pod warunkiem wykazania szkody (np. cierpienia psychicznego, utraty dochodów).

3. Prawo międzynarodowe

Zgodnie z art. 5 ust. 5 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC) oraz art. 9 ust. 5 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, każda osoba bezprawnie pozbawiona wolności ma prawo do odszkodowania. Skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) w Strasburgu, dotyczące orzeczeń neo-sędziów, są coraz liczniejsze – do lipca 2025 r. wpłynęło ponad 300 takich skarg, niektóre zakończone ugodami.

Projektowane zmiany legislacyjne

Projekt ustawy przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Ustroju Sądownictwa i Prokuratury oraz Ministerstwo Sprawiedliwości, planowany na 15 października 2025 r., miał uregulować status neo-sędziów. Zakładał:

Powrót sędziów awansowanych przez neo-KRS na poprzednie stanowiska z dwuletnią delegacją.
Wykluczenie z zawodu sędziów spoza środowiska sędziowskiego, z możliwością ubiegania się o stanowisko referendarza.
Potwierdzenie statusu młodych sędziów (tzw. grupa zielona, ok. 1000 osób) przez prawidłowo ukonstytuowaną KRS.

Po wygranych wyborach przez Karola Nawrockiego nie jest pewne, czy ustawa zostanie podpisana, co może prowadzić do dalszej niepewności prawnej w sprawach dotyczących neo-sędziów.

Orzecznictwo sądowe

Orzecznictwo sądów polskich i europejskich podkreśla znaczenie prawidłowej obsady sądu:

Uchwała SN z 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20): Wskazuje na konieczność weryfikacji niezawisłości neo-sędziów w sądach powszechnych w konkretnych sprawach.
Wyrok TSUE z 19 listopada 2019 r. (C-585/18, C-624/18, C-625/18): Podważa niezależność neo-KRS, co wpływa na status neo-sędziów.
Postanowienia SN (Izba Karna, 2024 r.): Sądy odwoławcze uchylają postanowienia o aresztowaniu wydane przez neo-sędziów, stosując areszt w postępowaniu odwoławczym, jeśli istnieją podstawy materialne.

Sędzia Jarosław Matras z Izby Karnej SN podkreśla, że zadośćuczynienie jest możliwe, gdy sąd odwoławczy uzna areszt za niezasadny. Jeśli jednak sąd odwoławczy ponownie stosuje areszt, roszczenia mogą być ograniczone.

Kontrowersje wokół uchylania orzeczeń

Sędzia Kinga Grzegorczyk z Sądu Okręgowego w Łodzi wskazuje, że automatyczne uchylanie orzeczeń z udziałem neo-sędziów, bez weryfikacji ich niezawisłości w konkretnej sprawie, prowadzi do:

Wydłużenia postępowań sądowych, co może skutkować przedawnieniem karalności w sprawach karnych.
Naruszenia zasady pewności prawa.
Potencjalnego uniknięcia odpowiedzialności karnej przez sprawców poważnych przestępstw.

Komisja Wenecka w swoich opiniach podkreśla, że udział w konkursie przed neo-KRS nie oznacza automatycznie braku niezależności sędziego, co budzi wątpliwości co do zasadności masowego uchylania orzeczeń.

Procedura dochodzenia zadośćuczynienia

Aby skutecznie dochodzić zadośćuczynienia za niesłuszne tymczasowe aresztowanie, należy:

Zweryfikować skład sądu: Upewnić się, czy w orzekającym składzie znajdował się neo-sędzia. W tej kwestii zawsze można sie zwrócić o pomoc w ustaleniu statusu osoby orzekającej do naszej kancelarii.
Złożyć zażalenie: Na podstawie art. 538 § 2 KPK, zaskarżyć postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, wskazując na nienależytą obsadę sądu (art. 439 § 1 pkt 1 KPK).
Dokumentować bezprawne pozbawienie wolności: Zgromadzić dowody na okres, w którym pozbawienie wolności nie było oparte na ważnym postanowieniu (np. dokumenty sądowe, korespondencja).
Wnieść pozew: Na podstawie art. 417 § 1 KC, skierować pozew przeciwko Skarbowi Państwa, wskazując na niezgodne z prawem działanie organu sądowego. Alternatywnie, po zakończeniu postępowania karnego, można powołać się na art. 552 § 4 KPK.
Rozważyć skargę międzynarodową: W razie wyczerpania krajowych środków prawnych, złożyć skargę do ETPCz na podstawie art. 5 ust. 5 EKPC.
Skonsultować się z prawnikiem: Zaangażowanie adwokata specjalizującego się w prawie karnym i cywilnym pozwoli na przygotowanie skutecznej strategii procesowej.

Praktyczne wskazówki

Kancelaria Prawna Lega Artis rekomenduje następujące działania:

Monitoruj status postępowania: Śledź orzeczenia sądów odwoławczych w swojej sprawie, aby ustalić, czy uchylono postanowienie o aresztowaniu z powodu udziału neo-sędziego.
Zbierz dowody: Dokumentuj okres bezprawnego pozbawienia wolności, w tym wszelkie straty materialne (np. utrata dochodów) i niematerialne (np. cierpienie psychiczne).
Powołaj się na orzecznictwo: W argumentacji odwołaj się do uchwały SN z 23 stycznia 2020 r. oraz wyroków TSUE, aby wzmocnić podstawy roszczenia.
Skorzystaj z mediacji: W niektórych przypadkach możliwe jest osiągnięcie ugody ze Skarbem Państwa, co przyspiesza uzyskanie zadośćuczynienia.
Śledź zmiany legislacyjne: Monitoruj losy projektu ustawy regulującej status neo-sędziów, ponieważ może wpłynąć na przyszłe orzeczenia i roszczenia.

Podstawa prawna

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 37, ze zm.), w szczególności art. 249–263, 439 § 1 pkt 1, 538 § 2, 552 § 4.
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2024 r., poz. 1061, ze zm.), w szczególności art. 417 § 1.
Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz.U. z 2018 r., poz. 3, ze zm.).
Europejska Konwencja Praw Człowieka, art. 5 ust. 5.
Orzecznictwo sądowe:
- Uchwała SN z 23 stycznia 2020 r. (sygn. BSA I-4110-1/20).
- Wyrok TSUE z 19 listopada 2019 r. (sprawy połączone C-585/18, C-624/18, C-625/18).
- Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 15 listopada 2019 r. (sygn. II AKa 165/19).

Podsumowanie

Zadośćuczynienie za niesłuszne tymczasowe aresztowanie z udziałem neo-sędziego jest możliwe na podstawie art. 417 § 1 KC, jeśli orzeczenie zostało wydane przez nienależycie obsadzony sąd, a także na podstawie art. 552 § 4 KPK, gdy postępowanie karne zakończyło się uniewinnieniem lub umorzeniem. Kluczowe jest wykazanie bezprawnego pozbawienia wolności, np. w okresie braku ważnego postanowienia o aresztowaniu. W obliczu niepewności związanej z projektowaną ustawą regulującą status neo-sędziów, osoby poszkodowane powinny dokumentować okoliczności sprawy, składać zażalenia na wadliwe orzeczenia i konsultować się z prawnikiem. Kancelaria Prawna Lega Artis zaleca szybkie działanie, aby skutecznie dochodzić swoich praw w krajowych sądach lub przed ETPCz, zapewniając ochronę interesów poszkodowanych.

Jak przywrócić praworządność?

Naszym zdaniem rozwiązanie problemu neosędziów, które nie naruszałoby żadnych reguł prawnych, wymagałoby wyzerowania wszystkiego, co ci sędziowie zrobili. To z powodów praktycznych jest nieakceptowalne.

Jeżeli mamy indywidualnie rozstrzygać o statusie neosędziów, stoimy przed wyborem: możemy albo szukać rozwiązania najbardziej (pozornie) zgodnego z prawem, które jednak będzie zawierać ukryte rozstrzygnięcie polityczne, albo możemy przyjąć rozwiązanie otwarcie naruszające reguły prawne, ale nieukrywające swojego politycznego charakteru.

A ten wybór, sam w sobie, jest już wyborem politycznym.

Przypominamy, że nie tylko my oraz duża część środowiska prawniczego uważa, że neoKRS jest instytucją nieleglaną. Podobnego zdania jest sędzia Pszczółkowski, który w zdaniu odrędbnym stwierdził, że obecny KRS nie jest organem ukształtowanym w sposób wymagany przez Konstytucję.

Jego argumentacja opiera się na zapisach dotyczących składu KRS, zwłaszcza odnoszących się do art. 9a ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. Zmiany w składzie KRS wprowadzone w 2017 roku są według sędziego Pszczółkowskiego sprzeczne z art. 187 ust. 1 Konstytucji.

Sędzia podkreśla, że zgodnie z konstytucją dochowanie wymogów dotyczących uformowania składu organu, w tym KRS, jest warunkiem koniecznym do zdolności tego organu do realizacji mu powierzonych kompetencji. W tym kontekście wymienia możliwość występowania z wnioskami do Trybunału Konstytucyjnego w sprawach związanych z niezawisłością sądów i niezależnością sędziów.

Stanowisko to ma znaczenie dla oceny legitymacji KRS w postępowaniach przed Trybunałem Konstytucyjnym, zwłaszcza w kontekście kwestii budżetowych i zamrożenia sędziowskich pensji. Sędzia Pszczółkowski wskazuje na istotność przestrzegania norm konstytucyjnych w kształtowaniu organów, które odgrywają kluczową rolę w systemie prawnym, taką jak Krajowa Rada Sądownictwa.

„Krajowa Rada Sądownictwa w składzie ukształtowanym z zastosowaniem art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz. U. z 2021 r. poz. 269, ze zm.; dalej: ustawa o KRS) – dodanego na mocy art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3; dalej: ustawa z 2017 r.) – nie jest organem ukształtowanym w sposób wymagany przez art. 187 ust. 1 Konstytucji.” – napisał w zdaniu odrębnym sędzia Piotr Pszczółkowski.

POLECAMY: SN: Orzeczenie wydane z udziałem neosędziów są nieważne z mocy prawa

W dalszej części wywodu sędzia TK tłumaczy, dlaczego obecny mechanizm kształtowania składu KRS „wypacza strukturę konstytucyjną tego organu”.

„Dzieje się tak z co najmniej dwóch powodów. Po pierwsze, ustawodawca, odstępując od utrwalonej praktyki konstytucyjnej, powierzającej samym sędziom wybór sędziów – członków KRS, oraz przekazując tę kompetencję Sejmowi, przyznał temu jednemu organowi władzy politycznej decydujący wpływa na obsadę znakomitej większości składu Rady (tj. wybór 19 spośród 25 członków). Po drugie, ustawodawca, wprowadzając nowy mechanizm wyboru sędziów – członków KRS nie dochował wymogu, aby w składzie Rady zasiadali przedstawicieli każdej z grup sędziów wszystkich rodzajów sądów wprost wymienionych w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji.” – czytamy w zdaniu odrębnym.

W poprzednim okresie (czyli od czasu ustanowienia Krajowego Rejestru Sądowego w 1989 roku do momentu wprowadzenia zmian w 2017 roku), procedura wyboru członków Rady była następująca: osoby te, wybierane spośród sędziów, były wyłaniane przez samych sędziów. Dokładniej, 2 członków Krajowej Rady Sądownictwa były wybierane przez zgromadzenie ogólne sędziów Sądu Najwyższego spośród sędziów tego Sądu; 1 członek KRS był wybierany przez zgromadzenie ogólne sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego spośród sędziów NSA; 2 członków KRS były wybierane przez zebrania zgromadzeń ogólnych sędziów sądów apelacyjnych spośród sędziów apelacyjnych; natomiast 9 członków KRS było wybieranych spośród swojego grona przez zebrania przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów w sądach wojewódzkich. Dodatkowo, 1 członek KRS był wybierany przez zgromadzenie ogólne sędziów sądów wojskowych spośród sędziów tychże sądów.

W opinii Piotra Pszczółkowskiego, naruszenie równowagi strukturalnej Krajowej Rady Sądownictwa, wynikającej z Konstytucji, miało miejsce, gdy ustawodawca, za pomocą ustawy z 2017 roku, powierzył Sejmowi uprawnienie do wyboru 15 sędziów, którzy mieliby być członkami KRS. Zdaniem sędziego, przekazanie jednemu organowi władzy politycznej możliwości wyboru łącznie 19 osób (wliczając posłów zasiadających w KRS) spośród 25 miejsc w Radzie uzależniło obsadę znacznej większości składu Rady od decyzji aktualnej większości parlamentarnej.

Sędzia Trybunału Konstytucyjnego powołuje się na wyroki europejskich Trybunałów: Sprawiedliwości i Praw Człowieka, w których stwierdzono, że Krajowa Rada Sądownictwa utraciła niezbędną niezależność wobec władzy politycznej i nie jest w stanie dokonywać niezależnej i obiektywnej selekcji kandydatów na stanowiska sędziowskie, ani składać Prezydentowi RP wniosków o powołanie sędziów.

„Uważam, że zastrzeżenia te odpowiednio należy odnieść również do zdolności wykonywania przez Radę innych kompetencji w zakresie stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, w tym występowania przez nią do Trybunału z wnioskami na podstawie art. 186 ust. 2 Konstytucji. Mam zresztą wrażenie, że Trybunał Konstytucyjny sam już dostrzegł problem, odmawiając w sprawie o sygn. K 12/18 badania legitymacji Krajowej Rady Sądownictwa do wystąpienia z wnioskiem jedynie w celu potwierdzenia własnej pozycji prawnej. ” – stwierdza sędzia.

Piotr Pszczółkowski zwraca uwagę na nie badaną dotąd przez TK kwestię reprezentatywności członków KRS.

„Obecna regulacja modelowo czyni KRS, a więc organ, który zgodnie z art. 186 Konstytucji ma stać na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, organem posiadającym dużo znaczniejsze poparcie środowiska politycznego niż sędziowskiego.” – czytamy w zdaniu odrębnym.

Sędzia podkreśla, że zgodnie z postanowieniami art. 11a ust. 2 ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, do zgłoszenia kandydatury na członka Rady uprawnione są podmioty, takie jak grupa co najmniej dwóch tysięcy obywateli lub dwudziestu pięciu sędziów, z wyłączeniem tych, którzy są w stanie spoczynku.

„Przy wyborze członków KRS przewidziany jest obecnie wymóg bardzo wysokiego poparcia czynnika politycznego: posłów dokonujących wyboru członków Rady (modelowo 276 z 460 posłów), przy jednoczesnym wymaganiu bardzo niskiego minimalnym progu poparcia kandydatury na członka Rady wyrażonego przez środowisko sędziowskie (jedynie 25 sędziów z ok. 10.000 sędziów). Podobnie, jako mało reprezentatywny zakwalifikować należy wymóg uzyskania przez kandydata na członka Rady poparcia minimum 2.000 obywateli blisko 38 milionowego Państwa.” – wyjaśnia Piotr Pszczółkowski.

Sędzia przypomina, że Trybunał Konstytucyjny, poprzez orzeczenie w sprawie K 12/18 z 25 marca 2019 roku, zdecydował o umorzeniu kontroli konstytucyjności art. 11a ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, który stanowi źródło problemu dotyczącego reprezentatywności KRS oraz procedur związanych z gromadzeniem list poparcia dla kandydatów do tego organu. Według sędziego, ta decyzja została podjęta pochopnie i może prowadzić do błędnego przekonania, że skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego możliwości wyboru członków KRS przez polityków oznacza zgodność z Konstytucją również w pozostałym zakresie regulacji dotyczącym wyboru członków KRS.

„Holistyczne rozumienie Konstytucji nakazuje przyjąć, że dla skutecznej realizacji konstytucyjnych zadań stawianych KRS: diagnozowania zagrożeń niezależności sądów i niezawisłości sędziów oraz przeciwdziałania takim zagrożeniom, niezbędne jest posiadanie legitymacji znacznej części środowiska sędziowskiego, mogącego w sposób obiektywny ocenić dotychczasową pracę i postawę kandydata na członka Rady. Rozsądek i doświadczenie życiowe podpowiadają zaś, że dla zachowania konstytucyjnej równowagi władz, udział i poparcie środowiska sędziowskiego w wyborze członków konstytucyjnego organu mającego strzec niezawisłości sędziowskiej i niezależności sądów nie powinien być mniejszy od udziału i poparcia innych władz – tych, przed którymi KRS ma zadanie strzec sądownictwo.” – napisał sędzia TK Piotr Pszczółkowski.

Tym samym sędzia TK potwierdził nasze stanowisko w zakresie braku uprawnienia do wydawania orzeczeń przez neosędziów którzy posługują się nominacją pochodzącą od nielegalnego organu.

Twierdzenie w zakresie braku uprawnienia do wydawania orzeczeń przez osoby posługujące się nominacjami wydanymi na podstawie nielegalnych konkursów organizowanych przez przestępczy organ podszywający się pod KRS znajduje również uzasadnienie w orzecznictwie: Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (wyroki w sprawach: Reczkowicz przeciwko Polsce z dnia 22 lipca 2021 r. – skarga nr 43447/19, Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce z dnia 8 listopada 2021 r. – skargi nr 49868/19 i 57511/19, Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce z dnia 7 lutego 2022 r. — skarga nr 1469/20, Broda i Bojara przeciwko Polsce z dnia 29 czerwca 2021 r. — skargi nr 26691/18 i 27367/18, Grzęda przeciwko Polsce z dnia 15 marca 2022 r. – skarga nr 43572/18, Wałęsa przeciwko Polsce z dnia 23 listopada 2023 r. — skarga nr 50849/21), wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (z dnia 19 listopada 2019 r. – sprawa AK z połączonych skarg C 585/18, C 624/18, C 625/18, wyrok Wielkiej Izby Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 6 października 2021 r. w sprawie o sygn. C-487/19), orzeczenia polskiego Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 5 grudnia 2019 r. III PO 7/18, OSNP 2020/4/38, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2020 r. III PO 8/18, OSNP 2020/10/114, uchwałę połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA 1-4110-1/20) oraz orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego (m.in. postanowienie z dnia 26 czerwca 2019 r. Il GOK 2/18, wyrok z dnia 11 października 2021 r., Il GOK 9/18, wyroki w sprawach Il GOK 10/18, Il GOK 11/18, Il GOK 12/18, Il GOK 13/18, Il GOK 14/18 z dnia 21 września 2021 r.).

Przypominamy, że wydawane orzecznictwa przez neo-sędziów podlegają uchyleniu z mocy prawa. W przypadku postępowań cywilnych na podstawie art. 379 pkt 4 in fine k.p.c., a karnych na podstawie art. 439 § 1 pkt 6 in fine k.p.k.

Czym jest neo-KRS i neo-sędzia

Krajową Radę Sądownictwa wyłoniono w sposób niezgodny z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej co powoduje, że w świetle przyjętej linii orzecznictwa SN, a także TSUE nie można tej instytucji uznać jako organ działający leganie i posiadający uprawnienia do mianowania sędziów. Każdy sędzia mianowany przez ten niekonstytucyjny organ i powołany przez prezydenta do pełnienia służy jest również noe-sędzią, który nie posiada zdolności prawnych do wydawania orzecznictwa,

W tym miejscu zasadnym stanie się podniesienie, że problem powołań „sędziów” po ukształtowaniu „Krajowej Rady Sądownictwa” w wyniku zmian w 2017 roku posiada kilka aspektów. Pierwszy związany jest z przepisami Konstytucji RP, które nakładają na organy władzy publicznej, w tym prawodawcę, obowiązek takiego powoływania sędziów do obowiązków orzeczniczych, który gwarantuje niezbędne minimum niezależności i niezawisłości organów biorących udział w procesie nominacyjnym. Takim organem jest Krajowa Rada Sądownictwa. Ingerencja w konstytucyjne standardy kształtowania sędziowskiego składu tego organu, stwarzająca możliwość ukształtowania Rady przez polityków, czyli wyboru członków sędziowskich Rady w całości przez parlament (z wyłączeniem I Prezesa SN i Prezesa NSA), spowodowała, że ten organ nie spełnia wymogów konstytucyjnych. To sprawia, że w każdym wypadku powołania sędziego pojawia się wątpliwość, która towarzyszy każdemu człowiekowi, który oddaje swoją sprawę pod osąd sądu, czy ten sąd jest sądem właściwym w rozumieniu konstytucyjnym.

Ponadto – to drugi aspekt – w doktrynie, do czego dołożyłem rękę, i w orzecznictwie pojawiła się metoda weryfikacji poprawności powołania sędziów w oparciu o narzędzia, które są w systemie od zawsze, ale zasadniczo nie służą do oceny spełnienia minimalnych przesłanek bezstronności i niezawisłości. Chodzi o instytucje (w przypadku kontroli prewencyjnej) – iudex suspectus i iudex inhabilis, a w przypadku kontroli następczej – bezwzględnej przesłanki odwoławczej, jaką jest nienależyta obsada sądu. Na tym pomyśle posadowione było stanowisko uchwały trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego ze stycznia 2020 roku. Uchwała ta zawierała nie do końca właściwe zróżnicowanie: wskazując, że w przypadku SN, ze względu na charakter tego organu, sędziowie powołani po rekomendacji KRS ukształtowanej po 2017 r. nie dają gwarancji niezawisłego i bezstronnego orzekania. I z tego powodu uznano, że wyłącznie ta wada instytucjonalna uzasadnia twierdzenie, że tacy sędziowie pozbawieni są materialnego votum. Uchwała nie zakwestionowała, że te osoby uzyskały status sędziów SN, ale stwierdzono, że nie mają uprawnień do wydawania orzeczeń.

Wydane do tej pory orzeczenia przez takich ‘sędziów’ są dotknięte wadą, z uwagi na nienależytą obsadę sądu, którą traktować należy jako niespełnienie konstytucyjnego wymogu sądu właściwego określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Wadliwie powołani sędziowie nie powinni orzekać. Od dnia wydania uchwały sędziowie ci są pozbawieni zdolności do orzekania. Nie dysponują materialnym votum, choć mają status sędziów. W związku z powyższą sprawą uznać należy, że na podstawie art. 91 ust. 2 i 3 orzecznictwo wydane TSUE i ETPCz, zasadę pierwszeństwa stosowania prawa

Powyższe stanowisko znajduje uzasadnienie w treść wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 6 października 2021 r. w sprawie C-487 /19, jak też wcześniejszego wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 7 maja 2021 r., skarga nr 4907 /18 Przypominam tym samym kapturowemu sądowi, że zgodnie z art. 9 Konstytucji Rzeczpospolita Polska zobowiązana jest przestrzegać wiążącego ją prawa międzynarodowego. Stosownie zaś do treści art. 91 ust. 2 Konstytucji umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową. Status sędziów oraz gwarancje niezależności sądów, stanowiące istotę prawa do rzetelnego procesu sądowego, znajdują umocowanie w zapisach Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i potwierdzone jest dodatkowo w art. 6 ust. 3 Traktatu o UE. W zakresie niniejszej sprawy nie ma zastosowania wyrok wydany w dniu 7 października 2021 r. przez Trybunał Konstytucyjny w obecnym – wadliwym – składzie w sprawie o sygn. K 13/21, który godzi w interesy obywateli.

Nasze stanowisko w zakresie neo-KRS i neo-sędziów mianowanych przez ten niekonstytucyjny organ potwierdza stanowisko Komisja Europejska, która w dniu 15 lutego 2023 roku podjęła decyzję o skierowaniu sprawy przeciwko Polsce do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w związku z kontrowersyjnym orzeczeniem polskiego Trybunału Konstytucyjnego. Komisja wszczęła przeciwko Polsce postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego 22 grudnia 2021 r. – Powodem były wyroki polskiego Trybunału Konstytucyjnego z 14 lipca 2021 r. i 7 października 2021 r., w których uznał on postanowienia traktatów UE za niezgodne z Konstytucją RP, wyraźnie kwestionując zasadę pierwszeństwa prawa UE. Bez wątpienia w świetle treści wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Wielkiej Izby) z dnia 19 listopada 2019 roku (nr C 585/18, C – 624/18, C 625/18) oraz uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20) zachodzi podstawa do stwierdzenia, że instytucja powołana do zapewnienia praworządności łamie prawo i popełnia przestępstwo.

Skutki podpisania Traktatu z Lizbony dla pozycji prawa unijnego i orzecznictwa międzynarodowego wobec prawa polskiego

Podpisanie przez Polskę Traktatu z Lizbony w 2007 r., który wszedł w życie 1 grudnia 2009 r., stanowiło punkt zwrotny w zakresie relacji pomiędzy prawem krajowym a prawem Unii Europejskiej. Traktat ten nadał Unii osobowość prawną, wzmocnił rolę Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), a także potwierdził zasadę pierwszeństwa prawa unijnego przed prawem krajowym państw członkowskich.

Zgodnie z art. 9 Konstytucji RP, „Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego”, co oznacza obowiązek respektowania także prawa unijnego, które ma charakter szczególny jako prawo ponadnarodowe. Natomiast art. 91 ust. 1–3 Konstytucji RP stanowi, że umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie (a taką był Traktat z Lizbony) staje się częścią krajowego porządku prawnego i jest stosowana bezpośrednio. Co więcej, ustęp 3 art. 91 Konstytucji przesądza, że „jeżeli wynika to z ratyfikowanej umowy, prawo stanowione przez organizację międzynarodową ma pierwszeństwo w razie kolizji z ustawami”.

Oznacza to, że po wejściu w życie Traktatu z Lizbony prawo Unii Europejskiej — w tym orzecznictwo TSUE — ma pierwszeństwo stosowania przed prawem krajowym, w tym również przed ustawami zwykłymi i ich interpretacjami przez krajowe organy, jeżeli prowadzą one do naruszenia prawa unijnego lub zasad państwa prawa.

Znaczenie orzecznictwa TSUE i ETPCz dla niezależności sądownictwa w Polsce

W orzecznictwie TSUE (m.in. wyrok z 19 listopada 2019 r. w sprawie C-585/18, C-624/18, C-625/18 – A.K. i in. oraz wyrok z 15 lipca 2021 r. w sprawie C-791/19 Komisja przeciwko Polsce) jednoznacznie stwierdzono, że sposób powoływania sędziów przez Krajową Radę Sądownictwa po 2018 r. narusza wymogi niezależności i bezstronności wynikające z art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej oraz art. 47 Karty praw podstawowych UE.

Podobnie Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu (m.in. wyrok w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce, skarga nr 43447/19, z 22 lipca 2021 r.) uznał, że Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego, utworzona z udziałem nowej KRS, nie jest „sądem ustanowionym ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

W konsekwencji orzecznictwo obu trybunałów wskazuje, że osoby powołane na urząd sędziego w procedurze z udziałem tzw. neo-KRS nie spełniają standardów niezawisłości i bezstronności wynikających z prawa unijnego i konwencyjnego. Z tego względu w świetle prawa Unii Europejskiej i orzecznictwa ETPCz nie posiadają statusu „sędziów” w rozumieniu prawa międzynarodowego i unijnego, a sama KRS w obecnym składzie nie jest organem konstytucyjnym w rozumieniu prawa UE zdolnym do zapewnienia niezależności sądów.

Konkluzja

Podpisanie Traktatu z Lizbony oraz wynikające z niego zobowiązania Polski w zakresie przestrzegania prawa unijnego i orzecznictwa TSUE spowodowały, że prawo Unii Europejskiej oraz standardy konwencyjne mają pierwszeństwo przed prawem krajowym, również w dziedzinie organizacji wymiaru sprawiedliwości.
W efekcie, decyzje podejmowane przez organy naruszające te standardy – takie jak neo-KRS – nie mogą być uznane za zgodne z prawem unijnym ani konwencyjnym, a osoby powołane w wadliwych procedurach nie posiadają statusu legalnych sędziów.

W związku z powyższym warto, jest zawsze zasięgnąć rady specjalisty z zakresu prawa, który jest w stanie sprawdzić, czy sędzia orzekający w sprawie posiada zdolność do wydawania orzecznictwa, aby wydany przez niego wyrok nie posiadał wady prawnej. Taką poradę wraz możliwościami, jakie daje Państwu prawo w zakresie zapewnienia sobie sprawiedliwego procesu, można uzyskać w naszej kancelarii, pisząc na adres: [email protected]

Potrzebujesz pomocy prawnej, napisz do nas lub zadzwoń już teraz.

579-636-527

[email protected]

Materiał przygotowany przez Kancelarię Prawną Lega Artis na podstawie aktualnego stanu prawnego, orzecznictwa i komunikatów prasowych. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.