Przemoc domowa nie zawsze zostawia widoczne ślady. O ile znęcanie fizyczne bywa łatwiejsze do wykrycia, o tyle przemoc psychiczna często rozgrywa się po cichu – za zamkniętymi drzwiami domów. Tymczasem polskie prawo przewiduje surowe sankcje za znęcanie się nad najbliższymi – niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z biciem, upokarzaniem, czy groźbami. Zgodnie z art. 207 Kodeksu karnego, takie zachowania mogą skutkować nawet 12-letnią karą więzienia.
Czym jest znęcanie się?
Znęcanie się – zarówno fizyczne, jak i psychiczne – to działanie długotrwałe lub powtarzalne, wymierzone przeciwko osobie najbliższej. Może przybierać różnorodne formy:
Przemoc fizyczna:
- bicie,
- kopanie,
- rzucanie przedmiotami,
- głodzenie,
- zmuszanie do przebywania w warunkach urągających godności (np. zimno, brak ubrań),
- wyrzucanie z domu,
- zmuszanie do upokarzających czynności.
Przemoc psychiczna:
- wyszydzanie,
- ciągłe krytykowanie,
- grożenie pozbawieniem życia lub zdrowia,
- upokarzanie,
- znieważanie słowne,
- sprowadzanie do mieszkania osób nieakceptowanych przez domowników (np. przestępców czy osób z marginesu społecznego).
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego (np. wyrok SN z 23 stycznia 2008 r., sygn. akt IV KK 391/07), znęcanie się może mieć charakter zarówno fizyczny, jak i psychiczny – istotna jest powtarzalność i uporczywość działań sprawcy, które naruszają dobra osobiste ofiary.
Kim jest osoba najbliższa według Kodeksu karnego?
Nie każdy pokrzywdzony może być uznany za „osobę najbliższą” w rozumieniu prawa karnego. Art. 115 § 11 Kodeksu karnego wskazuje, że osobą najbliższą jest:
- małżonek,
- wstępny (np. rodzice, dziadkowie),
- zstępny (np. dzieci, wnuki),
- rodzeństwo,
- powinowaty w tej samej linii lub stopniu (np. teść, szwagier),
- osoba przysposobiona i jej małżonek,
- osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (np. partner/partnerka w konkubinacie).
Tym samym ochrona prawna rozciąga się nie tylko na członków rodziny sensu stricto, ale także na osoby bliskie funkcjonalnie – czyli faktycznych partnerów życiowych, nawet jeśli nie są formalnie związani.
Odpowiedzialność karna za znęcanie się nad osobą najbliższą – art. 207 Kodeksu karnego
§ 1
„Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub inną pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”
To podstawowy typ przestępstwa – dotyczy zarówno przemocy wobec bliskich, jak i osób, które z różnych przyczyn pozostają w relacji zależności, np. osoby starsze, chore, dzieci przebywające w placówkach opiekuńczych.
§ 1a
„Jeżeli czyn określony w § 1 popełniony jest wobec małoletniego, osoby nieporadnej ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny – sprawcy grozi od 6 miesięcy do 8 lat więzienia.”
W praktyce ten typ kwalifikowany dotyczy np. rodziców znęcających się nad niepełnosprawnymi dziećmi lub opiekunów osób starszych.
§ 2
„Jeżeli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem – podlega karze pozbawienia wolności od roku do 10 lat.”
Szczególne okrucieństwo to m.in. działanie wyjątkowo brutalne, powodujące rozległe cierpienie fizyczne lub psychiczne. Przykładowo – znęcanie się połączone z duszeniem, przypalaniem papierosami, poniżaniem seksualnym.
§ 3
„Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 1a jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie – sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.”
To najcięższa forma odpowiedzialności – wystarczy, że samobójstwo było skutkiem znęcania, bez konieczności dowodzenia zamiaru sprawcy. Wystarczy związek przyczynowy, co potwierdza m.in. orzecznictwo SN (wyrok z 13.11.2013 r., sygn. akt III KK 173/13).
Znęcanie się nie musi być „codzienne”
Co ważne – do przypisania przestępstwa z art. 207 k.k. nie jest wymagane, aby przemoc była stosowana codziennie. Kluczowe znaczenie mają:
- uporczywość,
- powtarzalność,
- charakter działań naruszających godność i wolność psychiczną lub cielesną drugiej osoby.
Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 19 maja 2022 r. (sygn. akt II AKa 56/22):
„Znęcanie się to nie jednorazowy akt agresji, ale zachowanie przybierające formę procesu – powtarzalnego działania naruszającego dobra osobiste ofiary.”
Postępowanie i ściganie
Przestępstwo znęcania się jest ścigane z urzędu. Oznacza to, że:
- nie jest wymagany wniosek pokrzywdzonego,
- organy ścigania (policja, prokuratura) mają obowiązek wszcząć dochodzenie po uzyskaniu informacji o możliwości popełnienia przestępstwa,
- możliwe jest natychmiastowe zastosowanie środków zapobiegawczych (np. zakaz zbliżania się, nakaz opuszczenia mieszkania).
Ochrona ofiar – środki zapobiegawcze i procedury
W ramach tzw. ustawy antyprzemocowej możliwe jest:
- natychmiastowe wydanie nakazu opuszczenia mieszkania przez sprawcę przemocy (nawet w ciągu 24h),
- zakaz zbliżania się i kontaktowania z ofiarą,
- założenie Niebieskiej Karty,
- pomoc psychologiczna, socjalna i prawna.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał przygotowany na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.