Testament notarialny uchodzi za najbezpieczniejszą formę rozrządzenia majątkiem, ale „bezpieczny” nie znaczy „dostępny w każdej sytuacji”. Notariusz działa jako funkcjonariusz publiczny i osoba zaufania publicznego – ma obowiązek odmówić czynności, jeśli jej dokonanie narusza prawo albo jeśli istnieją poważne wątpliwości co do zdolności testatora do świadomego i swobodnego wyrażenia woli. W praktyce bywa to moment, gdy rodzina wychodzi z kancelarii z niczym, a emocje sięgają zenitu.
Poniżej masz katalog sytuacji, w których notariusz najczęściej mówi „nie”, oraz legalną ścieżkę działania, jeśli odmowa jest – Twoim zdaniem – bezzasadna. Dura lex, sed lex.
1) Brak świadomości lub swobody: najczęstszy powód odmowy
Najbardziej „konfliktogenne” przypadki to wizyty seniorów z rodziną, kiedy towarzyszący „pomagają” w rozmowie, dopowiadają, poprawiają, naciskają. Notariusz nie musi być lekarzem, ale musi mieć pewność, że testator rozumie znaczenie rozrządzeń i podejmuje decyzję samodzielnie. Jeżeli kontakt jest nielogiczny, odpowiedzi niespójne, występują problemy z pamięcią, orientacją, koncentracją albo istnieje podejrzenie wpływu leków, alkoholu czy świeżych zdarzeń neurologicznych – notariusz ma podstawy, by odmówić sporządzenia testamentu.
Ryzyko prawne jest realne: testament sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest nieważny (art. 945 k.c.). Sądy cywilne konsekwentnie podkreślają, że badanie tego stanu odbywa się później w procesie, ale notariusz ma prawo i obowiązek reagować już na etapie czynności, gdy widzi istotne „czerwone flagi”. Przykładowo: Sąd Okręgowy (II instancja), 24 października 2018 r., sygn. II Ca 441/18 – teza: nieważność testamentu zachodzi, gdy w chwili jego sporządzania występował stan wyłączający świadome lub swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli (art. 945 § 1 pkt 1 k.c.).
Podobny kierunek: Sąd Okręgowy, 16 marca 2021 r., sygn. II Ca 1735/20 – teza: przyczyna wyłączająca świadome albo swobodne powzięcie decyzji musi tkwić w samym testatorze i mieć znaczenie w chwili składania oświadczenia woli.
W orzecznictwie wskazuje się też, że sama „sugestia” osób trzecich nie zawsze przesądza o nieważności – liczy się, czy doszło do rzeczywistego wyłączenia swobody. Sąd Okręgowy, 8 października 2020 r., sygn. III Ca 1529/19 – teza: nie każde oddziaływanie otoczenia wyłącza swobodę; kluczowe jest istnienie stanu kwalifikowanego prowadzącego do nieważności.
2) Ubezwłasnowolnienie i brak pełnej zdolności: droga zamknięta „z definicji”
W prawie spadkowym działa zasada bezwzględna: testament sporządza osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. To oznacza, że notariusz odmówi osobie niepełnoletniej (co do zasady) oraz osobie ubezwłasnowolnionej całkowicie, a w praktyce – przy ubezwłasnowolnieniu częściowym – również pojawiają się bariery związane z zakresem zdolności i bezpieczeństwem czynności (tu ryzyko nieważności jest szczególnie wysokie i notariusze są skrajnie ostrożni).
Podstawy normatywne są jednoznaczne: art. 12 k.c. (brak zdolności u osób ubezwłasnowolnionych całkowicie) i art. 14 k.c. (nieważność czynności dokonanej przez osobę bez zdolności).
W doktrynie cywilistycznej podkreśla się, że na zdolność do czynności prawnych wpływają przede wszystkim wiek i ubezwłasnowolnienie – a nie „subiektywne poczucie sprawności” danej osoby w danym dniu.
3) Wspólny testament małżonków: polskie prawo mówi twarde „nie”
To częsty pomysł: „napiszemy jeden testament u notariusza, wszystko wspólnie, po równo, dla dzieci”. W Polsce to niedopuszczalne. Art. 942 k.c. wprost wyklucza testamenty wspólne: testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.
Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdza, że naruszenie art. 942 k.c. prowadzi do nieważności takiej formy, a w pewnych układach faktycznych może pojawić się rozważanie wyjątkowych form (np. ustnych) – ale to już zupełnie inna konstrukcja i inny reżim dowodowy. Sąd Najwyższy, 29 marca 2023 r., sygn. II NSNc 42/23 (postanowienie, PDF) – teza: naruszenie art. 942 k.c. skutkuje nieważnością „wspólnego” rozrządzenia, a rozważania o dopuszczalności innych form mogą pojawiać się jedynie w warunkach przewidzianych przez przepisy o testamentach szczególnych.
Wniosek praktyczny: jeśli małżonkowie chcą zostawić analogiczne rozrządzenia, sporządzają dwa odrębne testamenty.
4) Testament jest czynnością ściśle osobistą: pełnomocnik nie „załatwi” sprawy
W wielu sprawach majątkowych da się działać przez pełnomocnika. Testament jest wyjątkiem – to czynność osobista. Jeżeli testator nie może przyjechać do kancelarii, standardową praktyką jest przyjazd notariusza do miejsca pobytu (np. dom, szpital), ale nadal musi być zachowana osobistość i możliwość swobodnej rozmowy z testatorem, bez „sterowania” treścią przez osoby trzecie.
5) Treść sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia: notariusz nie wpisze „wszystkiego”
Notariusz nie jest maszyną do przepisywania życzeń. Jeżeli proponowane postanowienia są sprzeczne z prawem (np. zobowiązują do czynu zabronionego) albo rażąco kolidują z zasadami współżycia społecznego, notariusz odmówi dokonania czynności w tej postaci. W praktyce dotyczy to także „warunków” niemożliwych do spełnienia i poleceń, które mają charakter szykany czy naruszenia porządku prawnego. Contra legem nie przejdzie.
6) Co zrobić, gdy notariusz odmawia sporządzenia testamentu
Odmowa nie kończy sprawy „na słowo honoru”. Na żądanie klienta notariusz ma obowiązek sporządzić pisemne uzasadnienie odmowy (w określonym terminie), a następnie istnieje możliwość zaskarżenia odmowy do sądu okręgowego w trybie przewidzianym w prawie o notariacie.
Potwierdza to linia orzecznicza w sprawach „odmowy czynności notarialnej”:
- Sąd Okręgowy (postępowanie zażaleniowe), 29 listopada 2017 r., sygn. I Cz 360/17 – teza: osoba, której odmówiono dokonania czynności, może żądać pisemnego uzasadnienia odmowy w terminie tygodnia; uzasadnienie otwiera drogę kontroli sądowej odmowy.
- Sąd Okręgowy, 21 grudnia 2022 r., sygn. VI Cz 423/22 – teza: analogicznie wskazano obowiązek sporządzenia i doręczenia uzasadnienia odmowy w terminie tygodnia oraz sądową drogę weryfikacji.
- W praktyce zdarzają się też sytuacje, gdy sąd uznaje odmowę za nieuzasadnioną. Sąd Okręgowy, 20 października 2020 r., sygn. I Cz 231/20 – teza: w realiach sprawy sąd ocenił, że nie było podstaw faktycznych i prawnych do odmowy sporządzenia czynności.
Wniosek: jeśli odmowa dotyczy wątpliwości co do świadomości lub swobody testatora, spór bywa trudny dowodowo, bo sąd ocenia materiały „z zewnątrz”, a notariusz ma obowiązek działać ostrożnie. Ale jeśli odmowa jest formalnie lub faktycznie chybiona, droga odwoławcza istnieje i bywa skuteczna.
Zachowek i tak pozostaje w tle
Niezależnie od tego, czy testament zostanie sporządzony, w polskim prawie spadkowym nadal funkcjonuje zachowek dla ustawowo chronionych bliskich. To dlatego część rodzin dąży do testamentu notarialnego „na już”, a część – do jego podważenia. Warto planować rozrządzenia na chłodno: festina lente.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.