W najnowszej uchwale z dnia 8 sierpnia 2024 r. (sygn. III CZP 3/24) Sąd Najwyższy przesądził spór, który przez lata dzielił sądy i rodziny – czy darowizna uczyniona ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy powinna być wliczana do zachowku, jeśli została dokonana na rzecz osoby niespokrewnionej z masą spadkową? Odpowiedź: nie, o ile obdarowany nie jest spadkobiercą ustawowym lub testamentowym. To orzeczenie ma ogromne znaczenie praktyczne i może rozstrzygać tysiące spraw toczących się przed sądami w całej Polsce.
Sprawa, która zmieniła interpretację prawa zachowku
W tle uchwały SN znajduje się sprawa Leokadii J., która jeszcze za życia przekazała w formie darowizny nieruchomość wartą 95% jej majątku dwóm wnuczkom. Po jej śmierci, jej synowie – pominięci w testamencie – zażądali od obdarowanej wnuczki zapłaty zachowku w wysokości 26 600 zł.
Powództwo zostało oddalone przez Sąd Rejonowy, który uznał, że:
- darowizna została dokonana ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawczyni,
- obdarowana wnuczka nie była spadkobierczynią, ponieważ żyła jej matka – córka Leokadii J., dziedzicząca z ustawy,
- nie zachodzą przesłanki do doliczenia tej darowizny do spadku w świetle art. 994 § 1 k.c.
Od tego orzeczenia wniesiono apelację, w której podniesiono m.in. zarzuty naruszenia:
- art. 1000 k.c. – poprzez wyłączenie wnuczki z obowiązku zapłaty zachowku,
- art. 944 k.c. – przez ograniczenie doliczania darowizn tylko do ostatnich 10 lat,
- art. 5 k.c. – jako że zdaniem powoda doszło do pokrzywdzenia jego i jego braci.
Sąd Najwyższy rozwiewa wątpliwości – kto jest „spadkobiercą” dla potrzeb zachowku?
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, przed którym toczyła się apelacja, wystąpił z pytaniem prawnym do SN: czy „spadkobiercą” w rozumieniu art. 994 § 1 k.c. jest jedynie spadkobierca rzeczywisty, czy także osoba, która mogłaby dziedziczyć, gdyby nie istniał bliższy krewny?
Odpowiedź Sądu Najwyższego była jednoznaczna:
„Darowizna dokonana ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy nie podlega doliczeniu do substratu zachowku, jeśli obdarowany nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych lub testamentowych” – uchwała SN z 25.04.2024 r., III CZP 3/24.
Uzasadnienie: ochrona majątku obdarowanych, ale tylko spoza kręgu spadkobierców
Jak wyjaśnił sędzia prof. Paweł Grzegorczyk, instytucja doliczania darowizn do spadku w celu wyliczenia zachowku ma charakter ochronny – służy temu, aby osoby najbliższe nie zostały pokrzywdzone celowym uszczupleniem majątku przez spadkodawcę.
Ale gdy darowizna trafiła do osoby spoza kręgu spadkobierców (np. wnuczki, gdy żyje jej matka – córka spadkodawcy), brakuje podstaw, aby doliczać ją do substratu zachowku, jeśli minęło ponad 10 lat od jej dokonania.
Różnice w orzecznictwie sądów apelacyjnych – teraz już rozwiane
Przed uchwałą SN, sądy rozbieżnie interpretowały sytuacje darowizn sprzed 10 lat:
- SA w Gdańsku (V ACa 456/19): darowizna nie podlega doliczeniu, jeśli obdarowany nie jest spadkobiercą.
- SA w Katowicach (I ACa 605/13): wnuk nie ponosi odpowiedzialności za zachowek, jeśli jego ojciec (dziecko spadkodawcy) żyje.
- SA w Warszawie (I ACa 36/13): decyzję o doliczeniu darowizny należy opierać na trzech kryteriach: przedmiot darowizny, data jej dokonania i status obdarowanego.
Uchwała SN kończy te spory.
Znaczenie praktyczne dla spadkobierców i obdarowanych
Co oznacza to dla Ciebie lub Twojej rodziny?
- ✅ Jeśli otrzymałeś darowiznę ponad 10 lat temu i nie jesteś spadkobiercą – nie musisz się obawiać roszczeń o zachowek.
- ✅ Synowie, córki i inni uprawnieni do zachowku mogą dochodzić roszczeń tylko względem darowizn dokonanych w ciągu 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.
- ✅ Nawet jeśli darowizna była znaczna, jak nieruchomość – nie będzie wliczana do substratu zachowku, jeśli nie jesteś spadkobiercą ustawowym lub testamentowym.
- ✅ To rozstrzygnięcie ogranicza możliwość „podważania” dawnych darowizn w rodzinie, co zwiększa bezpieczeństwo obdarowanych.
Cytaty z orzecznictwa i podstawy prawne
- Art. 994 § 1 k.c.: „Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkiem drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych, oraz darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty licząc wstecz od dnia otwarcia spadku – z zastrzeżeniem ust. 2.”
- Art. 1000 § 1 k.c.: dotyczy roszczenia o uzupełnienie zachowku przez osoby, które otrzymały darowiznę.
- Wyrok SA w Gdańsku, V ACa 456/19: „Wnuk nie jest spadkobiercą ustawowym, jeśli w chwili śmierci spadkodawcy żyje jego rodzic.”
- Wyrok SN, III CZP 3/24: „Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn sprzed ponad 10 lat, jeśli obdarowany nie jest spadkobiercą.”
Wnioski końcowe
📌 Darowizny sprzed ponad 10 lat są „bezpieczne” dla obdarowanych, jeśli nie są spadkobiercami.
📌 Spadkobiercy chcący dochodzić zachowku muszą weryfikować nie tylko wartość darowizny, ale także status obdarowanego i czas jej dokonania.
📌 Utrwala się orzecznicza praktyka, która rozgranicza ochronę uprawnionych do zachowku i bezpieczeństwo prawne obdarowanych.
📌 Dla osób planujących przekazanie majątku w drodze darowizny, uchwała ta oznacza większą przewidywalność skutków prawnych takich czynności.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał przygotowany na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.