Przegrana w procesie cywilnym często oznacza nie tylko konieczność zapłaty zasądzonego świadczenia, ale również obowiązek uiszczenia kosztów sądowych. Jeśli Twoja sytuacja finansowa pogorszyła się, nie jesteś bezbronny – prawo przewiduje instytucje, które pozwalają na odroczenie, rozłożenie na raty, a nawet umorzenie należności sądowych. Poniżej przedstawiamy aktualne zasady oraz praktykę sądów w tym zakresie, zgodnie z przepisami i orzecznictwem.
Podstawa prawna – przepisy Ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
Zgodnie z art. 119–125 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1143), zapłata należności na rzecz Skarbu Państwa – takich jak nieuiszczone koszty sądowe czy grzywny – może zostać:
- rozłożona na raty,
- odroczona,
- umorzona w całości lub w części.
Dzieje się tak w sytuacjach, w których natychmiastowe ściągnięcie należności byłoby połączone z niewspółmiernymi trudnościami lub groziłoby dłużnikowi zbyt ciężkimi skutkami.
Rozłożenie na raty lub odroczenie zapłaty – kiedy jest możliwe?
Na podstawie art. 120 ust. 1 ww. ustawy:
„Na wniosek dłużnika prezes sądu właściwego do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji może zarządzić odroczenie zapłaty albo rozłożenie na raty należności sądowych na okres nie dłuższy niż dwa lata, a w wyjątkowych wypadkach – na okres do trzech lat.”
Ważne warunki:
- suma do rozłożenia musi przekraczać trzykrotność opłaty podstawowej (czyli 90 zł);
- niezapłacenie choćby jednej raty w terminie powoduje natychmiastową wymagalność całości;
- prezes sądu może cofnąć decyzję, jeśli ustanie przyczyna, która uzasadniała ulgę;
- możliwe jest odroczenie terminu płatności nawet przed rozpoczęciem egzekucji.
Zarządzenie wydaje:
- prezes sądu (sądu rejonowego, okręgowego lub apelacyjnego – zależnie od właściwości instancyjnej);
- z jego upoważnienia czynności te może wykonać referendarz sądowy, którego decyzja podlega zaskarżeniu.
Kiedy możliwe jest umorzenie kosztów sądowych?
Umorzenie może mieć miejsce:
- na wniosek dłużnika – jeśli wykaże, że jego sytuacja majątkowa i rodzinna uniemożliwia zapłatę, a egzekucja prowadziłaby do wyjątkowo ciężkich skutków,
- z urzędu – jeśli egzekucja okazała się bezskuteczna, a jej ponowne prowadzenie byłoby bezcelowe (art. 125).
Do wniosku należy dołączyć:
- oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym, dochodach i źródłach utrzymania – na formularzu dostępnym np. na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości.
„Prezes sądu może umorzyć w całości lub częściowo należność sądową, jeżeli ściągnięcie jej pociągnęłoby wyjątkowo ciężkie skutki dla dłużnika lub jego rodziny.” (art. 125 ust. 1 u.k.s.c.)
Procedura: gdzie i jak złożyć wniosek?
Wniosek należy złożyć do prezesa sądu właściwego do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Przykładowo, jeśli sprawa toczyła się przed sądem okręgowym, to adresatem wniosku będzie prezes tego sądu.
Wniosek powinien zawierać:
- dane sprawy i sygnaturę,
- żądanie (umorzenie/rozłożenie/odroczenie),
- uzasadnienie,
- wymagane załączniki, w tym formularz o stanie majątkowym.
W przypadku decyzji referendarza, przysługuje skarga do sądu, która rozpoznawana jest na posiedzeniu niejawnym.
Orzecznictwo – praktyczne zastosowanie przepisów
Sądy administracyjne i powszechne wielokrotnie podkreślały, że:
„Przy ocenie zasadności wniosku o umorzenie należności sądowych decydujące znaczenie ma aktualna sytuacja życiowa i majątkowa dłużnika, a także celowość dalszej egzekucji” – por. wyrok NSA z 7 czerwca 2017 r., sygn. II FSK 1238/16.
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego również akcentuje się, że:
„Władza publiczna zobowiązana jest do stworzenia realnego mechanizmu umożliwiającego osobie ubogiej ochronę sądową, w tym w zakresie obowiązków finansowych wobec państwa” – por. wyrok TK z 10 maja 2000 r., sygn. SK 12/99.
Podsumowanie – Twoje prawa jako dłużnika
Jeżeli po przegranym procesie nie jesteś w stanie uregulować zasądzonych kosztów sądowych:
- wnioskuj o rozłożenie na raty lub odroczenie płatności (do 2 lub wyjątkowo 3 lat),
- jeśli Twoja sytuacja jest wyjątkowo trudna – żądaj umorzenia całości lub części należności,
- dołącz wymagane dokumenty, w tym oświadczenie majątkowe,
- pamiętaj, że decyzję podejmuje prezes sądu I instancji, a od decyzji referendarza przysługuje skarga.
Prawo zna sytuacje życiowe i oferuje środki ochrony także tym, którzy nie są w stanie zapłacić – warto z nich korzystać świadomie i terminowo.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał wydany na podstawie aktualnego stanu i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.