W polskim systemie prawnym każda osoba pełnoletnia zobowiązana jest do posiadania aktualnego dowodu osobistego. Obowiązek ten nie omija również osób ubezwłasnowolnionych — zarówno częściowo, jak i całkowicie. Choć wydawać by się mogło, że ograniczenie zdolności do czynności prawnych może wpływać na obowiązek legitymowania się dokumentem tożsamości, ustawodawca nie pozostawia wątpliwości.
W niniejszym artykule przedstawiamy, czym jest ubezwłasnowolnienie, kto składa wniosek o dowód osobisty w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej oraz w jakich przypadkach wymagane jest wydanie nowego dokumentu. Całość poparta aktualnym stanem prawnym oraz obowiązującym orzecznictwem.
Czym jest ubezwłasnowolnienie?
Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, osoba fizyczna nabywa:
- częściową zdolność do czynności prawnych z chwilą ukończenia 13. roku życia,
- pełną zdolność do czynności prawnych z chwilą osiągnięcia pełnoletniości, tj. 18. roku życia (art. 11–12 k.c.).
Ubezwłasnowolnienie jest instytucją, która ogranicza tę zdolność — całkowicie (art. 13 k.c.) lub częściowo (art. 16 k.c.) — na mocy orzeczenia sądu, najczęściej w sytuacji, gdy dana osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń psychicznych, w tym uzależnień.
Obowiązek posiadania dowodu osobistego przez osobę ubezwłasnowolnioną
Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych (Dz.U. z 2023 r. poz. 700 z późn. zm.):
„Obywatel polski jest obowiązany posiadać dowód osobisty po ukończeniu 18. roku życia.”
Ustawa nie przewiduje wyłączenia z tego obowiązku osób ubezwłasnowolnionych. W praktyce oznacza to, że każda osoba, która ukończyła 18 lat — bez względu na swój status prawny w zakresie zdolności do czynności prawnych — ma obowiązek posiadania dowodu osobistego.
Co więcej, jak wskazuje się w praktyce, dowód osobisty jest dokumentem niezbędnym w wielu codziennych sytuacjach, takich jak:
- rejestracja w przychodni zdrowia,
- uzyskanie świadczeń zdrowotnych,
- czynności administracyjne lub notarialne,
- identyfikacja w systemach teleinformatycznych administracji publicznej.
Kto składa wniosek o dowód osobisty dla osoby ubezwłasnowolnionej?
Zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy o dowodach osobistych:
„W imieniu osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, wniosek składa odpowiednio: przedstawiciel ustawowy albo kurator.”
Oznacza to, że:
- w przypadku osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, wniosek składa opiekun prawny, ustanowiony przez sąd,
- w przypadku osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, wniosek może złożyć kurator lub rodzic, o ile pełni taką funkcję z mocy postanowienia sądu.
Należy pamiętać, że zgodnie z przepisami, sam wniosek może być złożony w formie papierowej lub elektronicznej, a do jego realizacji konieczne jest przedstawienie dokumentów potwierdzających tożsamość oraz status przedstawiciela osoby ubezwłasnowolnionej (np. postanowienie sądu o ustanowieniu opiekuna lub kuratora).
Obowiązek wymiany dowodu osobistego po ubezwłasnowolnieniu
Kwestia ta została uregulowana szczegółowo w art. 46 ust. 1 pkt 4c ustawy o dowodach osobistych, który wskazuje, że:
Nowy dowód osobisty musi zostać wydany w przypadku:
- ubezwłasnowolnienia całkowitego posiadacza dowodu, w którego dokumencie zamieszczony został certyfikat identyfikacji i uwierzytelnienia lub certyfikat podpisu osobistego,
- ubezwłasnowolnienia częściowego posiadacza dowodu osobistego z zamieszczonym certyfikatem podpisu osobistego.
W takiej sytuacji, opiekun prawny lub kurator ma obowiązek niezwłocznego zawiadomienia urzędu gminy o zaistniałej podstawie wymiany dokumentu. Umożliwia to unieważnienie dotychczasowego dowodu i nadanie nowego — pozbawionego certyfikatów, z których osoba ubezwłasnowolniona nie może już korzystać z racji ograniczenia prawnego.
Podstawy prawne:
- Ustawa z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych (Dz.U. z 2023 r. poz. 700 z późn. zm.),
- Kodeks cywilny (Dz.U. z 2023 r. poz. 1610),
- Orzecznictwo sądów powszechnych w zakresie ubezwłasnowolnienia (np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2022 r., sygn. akt I CSK 129/21),
- Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 marca 2007 r., sygn. akt K 28/05 – dot. ograniczenia praw obywatelskich w kontekście proporcjonalności.
Podsumowanie
Dowód osobisty jest obowiązkowym dokumentem także dla osób ubezwłasnowolnionych. Choć nie mogą one samodzielnie składać wniosków ani podejmować decyzji prawnych, nadal muszą legitymować się ważnym dokumentem potwierdzającym tożsamość. Obowiązek ten spoczywa na ich opiekunach prawnych lub kuratorach, którzy mają też obowiązek powiadomić urząd o potrzebie wymiany dokumentu po orzeczeniu ubezwłasnowolnienia, gdy zawiera on elektroniczne certyfikaty.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał przygotowany na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.