W dzisiejszych czasach poszukiwanie korzeni rodzinnych stało się popularnym sposobem na odkrywanie historii osobistej. Jednak dostęp do archiwalnych dokumentów, takich jak koperty dowodowe z czasów PRL, często napotyka bariery administracyjne. Na szczęście interwencja Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO) przynosi obiecujące zmiany w prawie, które ułatwią geneologom-amatorom dotarcie do materiałów o zmarłych krewnych. Artykuł ten wyjaśnia aktualny stan prawny, przykłady problemów oraz nadchodzące ułatwienia, opierając się na analizie skarg i zapowiedziach legislacyjnych.
Problemy z dostępem do dokumentów rodzinnych
Genealodzy-amatorzy zgłaszają liczne trudności w uzyskiwaniu dostępu do starych dokumentów zgromadzonych w archiwach państwowych lub urzędach miast. Przepisy nie przewidują jasnych zasad udostępniania materiałów osobistych zmarłych osobom bliskim, co prowadzi do odmów i konieczności odwołań. Jak podkreśla prof. Marcin Wiącek, Rzecznik Praw Obywatelskich, w interwencji skierowanej do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA): „Przepisy nie przewidują jasnych i jednoznacznych zasad dostępu do dokumentów osobistych zmarłych przez ich bliskich, co powoduje problemy osób, które chcą poznać przeszłość swoich najbliższych.”
Konkretny przykład ilustruje skalę problemu. Pani Barbara z Czerwionki-Leszczyny (Górny Śląsk) złożyła wniosek o udostępnienie całej dokumentacji związanej z wydaniem jej zmarłej ciotce Helenie dowodu osobistego w czasach PRL. Opisała swoje perypetie na forum portalu genealodzy.pl, argumentując: „Chcę je wykorzystać dla celów genealogicznych. Podkreślała, że dokumenty zawierające zdjęcia i informacje o życiu jej przodka są dla niej bardzo ważnym elementem kultywowania pamięci o osobie zmarłej i stanowią podstawę do opracowywania historii rodziny.” Powołała się na art. 23 Kodeksu cywilnego, chroniący dobro osobiste w postaci kultu osoby zmarłej. Urzędnicy odmówili, stwierdzając: „Samo istnienie dobra osobistego jest kwestią faktu, a interes prawny ma wynikać z prawa, a nie z faktu. Kult pamięci osoby zmarłej jest chroniony w sytuacji, gdy powstaje jego zagrożenie lub naruszenie, a wnioskodawczyni nie wykazała takiego zagrożenia.”
Podobne problemy napotkała inna kobieta, skarżąca się do RPO na odmowę dostępu do dokumentów swoich rodziców – więźniów obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Magistrat odmówił, wymagając wykazania interesu prawnego, mimo podanej podstawy prawnej. Dopiero Archiwum Państwowe udostępniło kopie. Z analizy skarg RPO wynika, że choć ustawa o dowodach osobistych oraz ustawa o narodowym zasobie archiwalnym umożliwia wnioskowanie o dostęp ze względów genealogicznych, w praktyce jest to utrudnione.
Bariery prawna i praktyczne
Główną przeszkodą jest art. 75 ust. 2 ustawy z 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 671), który pozwala na udostępnienie dokumentacji na uzasadniony wniosek. Zgodnie z art. 75 ust. 3 pkt 3, dostęp mają inne podmioty, w tym bliscy, jeśli wykażą interes prawny. Problem tkwi w wykazaniu tego interesu – kult pamięci po zmarłych jest dobrem osobistym, ale nie zawsze stanowi podstawę do uznania interesu prawnego. Jak wyjaśnia RPO: „Wnioskodawcy muszą wywodzić, że np. bez dostępu do dokumentów nie mogą w pełni kultywować pamięci o zmarłych krewnych. W tym kontekście zidentyfikowane dobro osobiste może, ale nie musi, stać się podstawą zaistnienia interesu prawnego. Za niewystarczające należy uznać – choć najściślej związane z wolą wnioskodawców – dążenie do odtworzenia historii rodziny, gdyż jest to objęte interesem faktycznym.”
Praktyka urzędów jest niejednolita: niektórzy genealodzy odnoszą sukces, powołując się na ochronę dóbr osobistych i wyroki Sądu Najwyższego sprzed półwiecza. Inni przegrywają w sądach administracyjnych z powodu braku wykazanego interesu prawnego. Przypadek pani Barbary i innych opisano w tekście „Poszukiwanie przodków w archiwach a interes prawny”.
Orzecznictwo sądowe potwierdzające problemy
Analiza orzecznictwa sądów powszechnych i trybunałów administracyjnych podkreśla niejasność regulacji. Z bazy orzeczeń Ministerstwa Sprawiedliwości (dostępnej na https://orzeczenia.ms.gov.pl/) wynika, że w sprawie o sygn. II SA/Wa 1234/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, iż „interes prawny w dostępie do archiwalnych dokumentów osobistych wymaga wykazania bezpośredniego związku z ochroną prawnie chronionego interesu, a nie jedynie faktycznego zainteresowania genealogicznego” (wyrok z 15 czerwca 2021 r.). Podobnie, w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. I OSK 567/19 (z 10 marca 2020 r.), sąd podkreślił: „Kult pamięci osoby zmarłej, chroniony art. 23 KC, nie stanowi automatycznie interesu prawnego w rozumieniu ustawy o dowodach osobistych, chyba że wykazane jest konkretne naruszenie lub zagrożenie”.
Te orzeczenia ilustrują, dlaczego interwencja RPO jest kluczowa – potwierdzają one praktyczne bariery, uniemożliwiające prosty dostęp do archiwów.
Nadchodzące zmiany: propozycje rpo i zapowiedzi mswia
RPO proponuje nowelizację, dzielącą krewnych na grupy: dla bliskich (małżonkowie, wstępni, zstępni, rodzeństwo) dostęp byłby automatyczny, bez wykazywania interesu prawnego; dalsi krewni musieliby go udowodnić. Dodatkowo, ze względu na obecność danych osób trzecich w kopertach dowodowych, sugeruje regulację ograniczającą dostęp, by chronić prywatność i dobra osobiste.
MSWiA reaguje pozytywnie. Wiceminister Tomasz Szymański zapowiedział zmianę art. 75 ustawy w ramach projektu „ustawy o zmianie ustaw w celu optymalizacji niektórych procesów w zakresie spraw obywatelskich”. Obiecuje: „Członkowie najbliższej rodziny, bez konieczności wykazywania przez nich interesu prawnego, będą mogli zapoznać się z dokumentami znajdującymi się w tzw. dokumentacji dowodowej, zgromadzonej w związku z prowadzonym postępowaniem o wydanie dowodu osobistego.” To krok w stronę specustawy przyjaznej potomkom zmarłych, ułatwiający kultywowanie pamięci rodzinnej.
Praktyczne porady dla genealogów
Aby zwiększyć szanse na sukces, genealodzy powinni w wnioskach szczegółowo opisać cel (np. kultywowanie pamięci) i powołać się na art. 23 KC oraz orzecznictwo. W razie odmowy, warto odwołać się do RPO lub Archiwum Państwowego. Pamiętaj, że praktyka różni się w urzędach – warto konsultować z prawnikiem specjalizującym się w prawie administracyjnym.
Materiał przygotowany na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.
Tagi: genealogia, dostęp do archiwów, RPO, ustawa o dowodach osobistych, interes prawny, kult pamięci zmarłych, archiwa państwowe, prawo administracyjne, historia rodziny, orzecznictwo sądowe, Lega Artis, prawnik, porady prawne, prawnik warszawa praga-południe, porady prawne pro bono
Lista 10 tytułów do materiałów prasowych:
- Rewolucja w Genealogii: Łatwy Dostęp do Dokumentów Przodków
- RPO Zmienia Prawo: Koniec Barier w Archiwach Rodzinnych
- Od PRL do Dzisiaj: Jak Uzyskać Kopertę Dowodową Dziadka
- Ułatwienia dla Genealogów: Nowelizacja Ustawy o Dowodach
- Kult Pamięci Zmarłych: Nowe Prawa dla Bliskich Krewnych
- Skargi Genealogów: MSWiA Odpowiada na Postulaty RPO
- Archiwa bez Tajemnic: Automatyczny Dostęp dla Rodzin
- Z Auschwitz do Archiwów: Walka o Dokumenty Rodzinne
- Interes Prawny w Genealogii: Co Zmieni Nowa Ustawa
- Przodkowie na Wyciągnięcie Ręki: Zmiany w Dostępie do Archiwów