Członkowie zarządu spółek kapitałowych (spółek z o.o., prostych spółek akcyjnych, spółek akcyjnych) mogą być pociągnięci do odpowiedzialności za nieuregulowane podatki i składki ZUS, gdy spółka staje się niewypłacalna. Organy takie jak ZUS czy urzędy skarbowe często wskazują na obowiązek złożenia wniosku o upadłość, jednak orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego podkreśla, że odpowiedzialność ta nie jest automatyczna, szczególnie w przypadku jednego wierzyciela. Artykuł analizuje zasady odpowiedzialności członków zarządu, opierając się na aktualnym stanie prawnym i orzecznictwie.
Zasady odpowiedzialności członków zarządu
Zgodnie z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za zaległości podatkowe spółki, jeśli egzekucja wobec niej okazała się bezskuteczna, a członek zarządu nie złożył w odpowiednim czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub nie wykazał, że nie było podstaw do jego złożenia. Analogiczne regulacje dotyczą składek ZUS (art. 116 § 1 w zw. z art. 31 i 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) oraz zobowiązań cywilnoprawnych (art. 299 § 2 KSH, art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego).
Kluczowe przesłanki odpowiedzialności to:
- Bezskuteczność egzekucji wobec spółki: Musi zostać wykazana, np. przez postanowienie komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z powodu braku majątku.
- Brak wniosku o upadłość: Członek zarządu odpowiada, jeśli nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie 30 dni od powstania stanu niewypłacalności (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego).
- Brak podstaw do wniosku: Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeśli wykaże, że w czasie pełnienia funkcji nie było podstaw do złożenia wniosku o upadłość.
Orzecznictwo: Sąd Najwyższy w wyroku z 31 stycznia 2002 r. (sygn. akt IV CKN 659/00, Legalis) podkreślił, że ogłoszenie upadłości wymaga co najmniej dwóch wierzycieli, co wynika z celu postępowania upadłościowego – równomiernego zaspokojenia wszystkich wierzycieli.
Niewypłacalność a pojedynczy wierzyciel
ZUS i urzędy skarbowe często powołują się na wyrok NSA z 9 czerwca 2022 r. (sygn. akt III FSK 277/22), twierdząc, że niewypłacalność spółki występuje nawet przy jednym wierzycielu, a członek zarządu musi złożyć wniosek o upadłość, by uniknąć odpowiedzialności. Stanowisko to jest jednak sprzeczne z orzecznictwem Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, które wskazują, że:
- Upadłość można ogłosić tylko przy wielości wierzycieli, zgodnie z celem postępowania upadłościowego (art. 1 Prawa upadłościowego).
- W przypadku jednego wierzyciela (np. ZUS lub urząd skarbowy) właściwą formą jest egzekucja singularna (komornicza), a nie postępowanie upadłościowe.
Orzecznictwo: Wyrok SN z 22 czerwca 2010 r. (sygn. akt IV CNP 95/09, Legalis) oraz postanowienia sądów powszechnych (np. SO w Łodzi, sygn. XIII Gz 476/14; SO w Warszawie, sygn. XXIII Gz 1164/16) potwierdzają, że brak wielości wierzycieli wyklucza możliwość skutecznego złożenia wniosku o upadłość, zwalniając członka zarządu z odpowiedzialności.
Bezskuteczność egzekucji: Jak ją wykazać?
Bezskuteczność egzekucji wobec spółki jest warunkiem koniecznym do pociągnięcia członków zarządu do odpowiedzialności. Może być wykazana przez:
- Postanowienie komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z powodu braku majątku (art. 824 § 1 pkt 3 KPC).
- Inne dowody, np. bilans spółki wskazujący na brak majątku wystarczającego na pokrycie wierzytelności (wyrok SN z 16 listopada 2011 r., sygn. akt V CSK 515/10, Legalis).
- Wykaz majątku w postępowaniu o wyjawienie majątku (art. 913 KPC), jeśli wskazuje na brak możliwości zaspokojenia wierzyciela.
Orzecznictwo: Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 17 marca 2020 r. (sygn. akt I SA/Wr 768/19, Legalis) wskazał, że w przypadku jednego wierzyciela złożenie wniosku o upadłość jest niedopuszczalne, co zwalnia członka zarządu z odpowiedzialności za niezłożenie wniosku.
Wyjątki od odpowiedzialności
Członek zarządu może uniknąć odpowiedzialności, jeśli:
- Złoży wniosek o upadłość w terminie 30 dni od powstania niewypłacalności (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego).
- Wykaże, że w czasie pełnienia funkcji nie było podstaw do złożenia wniosku, np. z powodu braku wielości wierzycieli.
- Wierzyciel nie przeprowadził egzekucji, mimo że była możliwa, co zwalnia zarząd z odpowiedzialności (wyrok SN z 14 lutego 2003 r., sygn. akt IV CKN 1779/00).
Ciężar dowodu braku szkody lub jej niższej wartości spoczywa na członku zarządu. Musi on wykazać, że wierzyciel nie odniósłby zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym, np. z powodu braku majątku lub obciążenia hipoteką (wyrok SN z 16 listopada 2011 r., sygn. akt V CSK 515/10).
Krytyka stanowiska NSA
Orzecznictwo NSA, na które powołują się ZUS i urzędy skarbowe, jest krytykowane w doktrynie za ignorowanie celu postępowania upadłościowego i sprzeczność z przepisami Prawa upadłościowego. Stanowisko to prowadzi do de facto absolutnej odpowiedzialności członków zarządu, co jest niezgodne z zasadą ograniczonej odpowiedzialności w spółkach kapitałowych (Zimmerman, komentarz do art. 1 Prawa upadłościowego, 2022).
Orzecznictwo: WSA we Wrocławiu w wyrokach z 27 lutego 2020 r. (sygn. akt I SA/Wr 369/19) i 13 listopada 2018 r. (sygn. akt I SA/Wr 500/18) podkreśliło, że brak wielości wierzycieli wyklucza obowiązek złożenia wniosku o upadłość, co zwalnia zarząd z odpowiedzialności.
Praktyczne wskazówki
Aby zminimalizować ryzyko odpowiedzialności, członkowie zarządu powinni:
- Monitorować sytuację finansową spółki i dokumentować brak podstaw do wniosku o upadłość.
- Konsultować się z prawnikiem w przypadku wątpliwości co do konieczności złożenia wniosku.
- Zgromadzić dowody bezskuteczności egzekucji, np. bilans spółki lub postanowienia komornika.
Podsumowanie
Odpowiedzialność członków zarządu za podatki i składki ZUS niewypłacalnej spółki nie jest automatyczna. W przypadku jednego wierzyciela obowiązek złożenia wniosku o upadłość nie powstaje, co zwalnia zarząd z odpowiedzialności. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych podkreśla konieczność wielości wierzycieli dla skutecznego wniosku o upadłość, co stoi w sprzeczności z fiskalnym podejściem ZUS i urzędów skarbowych. Konsultacja z prawnikiem pozwala na skuteczne zabezpieczenie interesów członków zarządu.
Przypominamy, że nasza kancelaria oferuje profesjonalną obsługę i doradztwo prawne świadczone na rzecz przedsiębiorców. Oferujemy pomoc prawną w pełnym zakresie już dla osób planujących rozpoczęcie swojej działalności.
Świadczone przez nas kompleksowe usługi doradcze są odpowiedzią na indywidualne potrzeby klientów. Doradzamy w zakresie wyboru formy prawnej dla planowanej działalności, dopełnimy wszelkich formalności polegających na jej zarejestrowaniu w odpowiednich instytucjach, a następnie będziemy dokonywać bieżącej obsługi prawnej w trakcie jej działania.
Nasza oferta to pomoce prawna w zakresie wszelkich problemów prawnych, z jakimi mogą się Państwo spotkać jako przedsiębiorcy w swojej działalności. Świadczone przez nas kompleksowe usługi oraz porady prawne w zakresie prawa handlowego, prawa cywilnego, prawa pracy, prawa gospodarczego pomogą Państwu w prowadzeniu działalności, oszczędzając czas i pieniądze naszych klientów.
Forma współpracy:
- Indywidualne zlecenia jednorazowe
- Doraźna obsługa prawna
- Stała obsługa prawna na podstawie umowy zlecenia
- porady prawne
- sporządzanie pism procesowych
- pozwy
- odpowiedzi na pozwy
- sprzeciwy od nakazów zapłaty i wyroków nakazowych
- apelacje
- wnioski
- doradztwo, zakładanie i funkcjonowanie działalności gospodarczej
- rejestrowanie spółek w KRS
- pozwy
- doradztwo w zakresie obrotu nieruchomościami (pełen zakres usług: nabywanie, najem, włącznie ze sporządzaniem umów: przedwstępnej i właściwej oraz umówienie notariusza)
- zastępstwo procesowe w sprawach gospodarczych i cywilnych (dotyczy przedsiębiorców objętych stałą obsługą prawną)
- umowy deweloperskie – przygotowanie umów związanych z działalnością deweloperską dla deweloperów
- redakcja i opiniowanie kontraktów, wniosków i pism procesowych
- przygotowanie umów oraz ich wzorów
- negocjowanie umów i kontraktów z kontrahentami, pomoc prawna dla Klienta w trakcie negocjacji
- porady związane z prawem pracy: tworzenie umów o pracę, wypowiedzeń, regulaminów
- przygotowanie porad prawnych, uwzględniających doktrynę oraz najnowsze orzecznictwo
Potrzebujesz pomocy prawnej a może stałej obsługi dla twojej firmy? Napisz do nas lub zadzwoń już teraz.
579-636-527
Materiał przygotowany na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.