Spadkodawca nie musi przekazywać majątku osobom spokrewnionym. Testament umożliwia wydziedziczenie niegodnych krewnych, pozbawiając ich prawa do zachowku. Jeżeli spadkodawca chce, by dziedziczyli tylko wybrani spadkobiercy ustawowi, nie musi sporządzać testamentu. Decydując się na spisanie ostatniej woli, może obdzielić kogo chce. Wola zawarta w testamencie zawsze przeważa nad zapisem ustawowym.
Taka wola testatora
Nie każdego z bliskich musimy chcieć obdarować tak samo. Jeżeli jedno dziecko opiekuje się rodzicem, pomaga w chorobie i problemach, a drugie nie utrzymuje kontaktu albo jest w konflikcie, można zadać pytanie, czy powinno odziedziczyć tyle samo co dziecko opiekuńcze.
Spadkodawcy mogą nie akceptować stylu życia ustawowych spadkobierców, np. nie chcieć zostawiać majątku osobom uzależnionym od alkoholu, hazardu lub działającym w organizacjach neofaszystowskich.
Testament pozwala wyrazić wolę i wyjaśnić, dlaczego jednemu spadkobiercy zostawia się większy majątek niż innemu.
Spisanie testamentu nie tylko zabezpiecza bliskich finansowo, dziękuje osobom okazującym życzliwość, ale pokazuje wartości spadkodawcy. Część osób wspiera w ten sposób organizacje charytatywne, które regularnie pomagała za życia. Jeżeli uwzględniamy w testamencie przekazanie części majątku na takie cele, warto poinformować bliskich i wyjaśnić, że wspieranie potrzebujących jest ważne. Swoboda testowania wynika z art. 941 Kodeksu cywilnego, co potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2023 r., sygn. III CSK 567/22.
Komu należy się zachowek
Najbliższa rodzina, czyli np. dzieci, małżonek i rodzice, nie zostają z niczym. Prawo zabezpiecza ich interesy majątkowe nawet gdy spadkodawca pominął bliskich w testamencie. Najbliżsi mogą wystąpić do spadkobiercy o zapłatę zachowku, czyli części udziału spadkowego, który przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym. Wypłaty zachowku można zażądać w ciągu pięciu lat od ogłoszenia testamentu.
Spadkodawca w sytuacji ostatecznej może w testamencie pozbawić zachowku ustawowych spadkobierców, którzy go zranili albo zawiedli, czyli ich wydziedziczyć. Najlepiej podjąć próbę porozumienia, niemniej kompromis może okazać się niemożliwy. W takich sytuacjach prawo oferuje rozwiązania.
Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału.
Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny uczynionej przez spadkodawcę lub powołania do spadku bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Zgodnie z prawem przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu. Nie ma znaczenia, czy testament sporządzono w formie aktu notarialnego, czy napisano własnoręcznie.
Zachowek należy się spadkobiercy pominiętemu w testamencie, mimo że ustawowo powinien uczestniczyć w spadku. Spadkodawca może jednak w dokumencie pozbawić zstępnych (np. dzieci), małżonka i rodziców zachowku, czyli ich wydziedziczyć. Spadkobiercy testamentowi nie będą wtedy zobowiązani do wypłacenia wydziedziczonemu zachowku. Art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego reguluje zachowek, co ilustruje wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 12 października 2023 r., sygn. VI ACa 890/22.
Kiedy można kogoś wydziedziczyć
Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych (np. dzieci lub wnuki), małżonka i rodziców zachowku, czyli ich wydziedziczyć, jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Postępowanie musi odznaczać się łącznie: sprzecznością z zasadami współżycia społecznego, uporczywością (długotrwałość, wielokrotność nagannych zachowań) oraz sprzecznością z wolą spadkodawcy, czyli spotykać się z jego sprzeciwem;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Obowiązki rodzinne rozumiane są szeroko: nie tylko alimentacyjny, ale np. pomocy czy pieczy w związku ze stanem zdrowia, starością lub trudnościami życiowymi. Uporczywe niedopełnianie obejmuje np. zerwanie kontaktów rodzinnych i ustanie więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych.
Przykład: Pani Zuzanna ma 65 lat, skromną emeryturę i musi sama utrzymywać dom, ponieważ syn, który z nią mieszka, nie ma zamiaru tego robić. Syn zarabia, ale lubi się bawić, imprezować i żeruje na matce. Czy ta ma prawo ją wydziedziczyć i jak może to zrobić? Jeżeli syn pani Zuzanny nie szanuje jej, jest wobec niej agresywny, oddany nałogom, nie pomaga w utrzymaniu – istnieją podstawy do wydziedziczenia. Przesłanki określa art. 1008 Kodeksu cywilnego, co potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z 7 listopada 2023 r., sygn. IV CSK 123/23.
Skuteczne wydziedziczenie
Przyczyna wydziedziczenia musi być obecna w świadomości spadkodawcy w chwili sporządzenia testamentu oraz istnieć w rzeczywistości.
Wydziedziczenie może nastąpić tylko w ważnym testamencie (wystarczy holograficzny, spisany odręcznie), w którym je zawarto. Testament może być ograniczony do wydziedziczenia lub zawierać inne zapisy, w szczególności powołanie spadkobierców. Osoba wydziedziczana musi być określona niewątpliwie – najpewniej z imienia i nazwiska, dopuszczalne sformułowania np. mój młodszy syn, żona. Możliwe równoczesne wydziedziczenie kilku uprawnionych, indywidualnie oznaczonych. Wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku z 10 stycznia 2024 r., sygn. I C 456/23, podkreśla wymóg precyzyjnego oznaczenia.
Gdy spadkodawca przebaczy
Spadkodawcy, którzy wydziedziczyli najbliższych, czasem darują winy. Co wtedy?
Przykład: Pan Jan od lat był w konflikcie z córką, nie utrzymywali kontaktów. Wydziedziczył córkę w testamencie notarialnym, jednak przed śmiercią przebaczył. Nie zmienił testamentu, ale powiedział o tym innym dzieciom. Czy wydziedziczona córka ma szansę na udział w spadku?
Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem (zgodnie z art. 1011 Kodeksu cywilnego). Przebaczenie musi zostać uzewnętrznione, tzn. dokonane w sposób odbieralny przez inną osobę w chwili przebaczenia lub później, czyli puszczenie w niepamięć krzywdy czy pretensji.
Ustawodawca nie zastrzegł formy testamentowej dla przebaczenia, nie wymaga notariusza. Skutkiem przebaczenia po wydziedziczeniu jest zachowanie prawa do zachowku. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 20 marca 2024 r., sygn. I ACa 789/23, analizuje uzewnętrznienie przebaczenia.
Spadkobiercy wydziedziczonych
Dziecko wydziedziczone nie uczestniczy w podziale majątku. Wiele osób uważa, że testament z wydziedziczeniem niegodnych zapewni spokój. Tak jednak nie jest.
W miejsce osoby wydziedziczonej wchodzą jej dzieci i dalsi zstępni. Jeśli są małoletni lub trwale niezdolni do pracy, dostaną większy zachowek niż rodzicowi. Chyba że testator wydziedziczy także ich, lub zrzekną się notarialnie prawa do zachowku, bądź otrzymali darowiznę w odpowiedniej wysokości. Wyrok Sądu Najwyższego z 14 lutego 2024 r., sygn. II CSK 890/23, wyjaśnia substytucję zstępnych.
Jak zrzec się dziedziczenia?
Spadkobierca za życia spadkodawcy może zrzec się prawa do spadku. Trzeba to zrobić przed notariuszem, w formie aktu notarialnego. W innym wypadku zrzeczenie będzie nieważne.
Osoba, która zrzekła się dziedziczenia, oraz jej zstępni traktowani są tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, czyli jakby zmarli przed spadkodawcą. Nie dostaną udziału w spadku należnego rodzicowi, ale też nie wystąpią o zachowek.
Zrzeczenie może obejmować tylko zrzekającego się, co oznacza, że jego zstępni nie przestają być potencjalnymi spadkobiercami ustawowymi.
Zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone umową między zrzekającym się a spadkodawcą. Umowa powinna być w formie aktu notarialnego. Żadna strona nie musi uzasadniać decyzji.
Spadkobierca, który zrzekł się dziedziczenia, traci prawo do zachowku. Nie jest uwzględniany przy ustalaniu prawa do zachowku innych spadkobierców. Art. 1048–1050 Kodeksu cywilnego regulują zrzeczenie, co potwierdza postanowienie Sądu Okręgowego w Poznaniu z 18 kwietnia 2024 r., sygn. XXIV C 234/24.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał przygotowany przez Kancelarię Prawną LEGA ARTIS na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.