W polskim procesie cywilnym dowód z przesłuchania stron ma charakter wyjątkowy. Służy on nie do udowodnienia wszystkiego, ale do potwierdzenia ostatnich, niejasnych elementów stanu faktycznego, gdy inne dowody okazały się niewystarczające.
To narzędzie, które sąd stosuje z ostrożnością, pamiętając, że strony są emocjonalnie zaangażowane w wynik sprawy, a ich relacje mogą być dalekie od obiektywizmu.
1. Dlaczego sąd nie zawsze daje wiarę stronom
Strona procesowa to najlepsze źródło wiedzy o stanie faktycznym, ale też najbardziej subiektywne.
Jak podkreślił Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 15 grudnia 2015 r. (III AUa 1283/15) – strony są naturalnie najlepiej zorientowane w okolicznościach sprawy, jednak „emocjonalne podejście i interes własny powodują ryzyko zniekształcenia rzeczywistego obrazu zdarzeń”.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku (wyrok z 16 czerwca 2015 r., I ACa 126/15) wskazał, że zeznania stron „mają najmniejszy walor obiektywizmu” spośród wszystkich środków dowodowych.
Dlatego właśnie dowód ten ma charakter posiłkowy – jest uzupełnieniem, a nie podstawą ustaleń faktycznych.
2. Dowód z przesłuchania stron – środek wyjątkowy, nie domyślny
Zgodnie z art. 299 KPC, sąd może dopuścić dowód z przesłuchania stron tylko wtedy, gdy:
- inne dowody zostały wyczerpane,
- brak jest innych środków dowodowych,
- nadal istnieją niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia.
Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Białymstoku (I AGa 100/18), decyzja o dopuszczeniu tego dowodu należy do swobodnej oceny sądu – nie jest obowiązkiem.
Dowód z przesłuchania stron nie może służyć odkrywaniu nowych faktów, ale jedynie weryfikacji już zgromadzonych danych.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie (I ACa 152/17) przypomniał, że przesłuchanie stron „nie może być używane jako forma podsumowania całego materiału dowodowego, ani jako próba obalenia siły dowodowej innych dowodów”.
3. Kolejność i znaczenie przesłuchania stron
Dowód ten powinien być przeprowadzony na końcu postępowania dowodowego – gdy sąd zna już stanowiska stron i zna pozostały materiał.
Po jego przeprowadzeniu dopuszczenie innych dowodów jest możliwe tylko wyjątkowo (np. gdy nowy dowód ujawni się dopiero po przesłuchaniu stron).
To środek „domykający” – a nie otwierający proces.
Sąd powinien unikać traktowania zeznań stron jako substytutu brakujących dokumentów czy opinii biegłego.
4. Kogo można przesłuchać jako stronę
Sąd przesłuchuje w charakterze stron:
- osoby fizyczne będące powodem lub pozwanym,
- współuczestników formalnych – tylko w zakresie, w jakim sprawa ich dotyczy,
- współuczestników jednolitych – niekoniecznie wszystkich (SN, I CKN 1017/97),
- przedstawicieli osób prawnych – członków organu reprezentującego (SN, II PK 126/15).
W przypadku Skarbu Państwa przesłuchiwane są osoby reprezentujące jednostkę organizacyjną związaną z dochodzonym roszczeniem.
W odniesieniu do osób pod opieką, kuratelą lub władzą rodzicielską, sąd decyduje, czy przesłuchać samą stronę, jej przedstawiciela ustawowego, czy oboje – zależnie od tego, kto ma wiedzę o faktach niewyjaśnionych innymi dowodami.
5. Dowód dwustronny – kiedy sąd może przesłuchać tylko jedną stronę
Dowód z przesłuchania stron ma charakter dwustronny – sąd powinien co do zasady przesłuchać obie strony.
Są jednak sytuacje, gdy dopuszczalne jest przesłuchanie tylko jednej strony:
- trwała niemożność przesłuchania drugiej strony (np. choroba, zaginięcie),
- brak możliwości przymuszenia strony do złożenia zeznań,
- niemożność ustalenia miejsca pobytu strony,
- wypadki niecierpiące zwłoki.
Nie jest jednak wystarczającym powodem pobyt za granicą (SO Łomża, I Ca 204/13) ani odbywanie kary pozbawienia wolności, jeśli można doprowadzić stronę na rozprawę (SN, II CR 222/74).
Uzasadnieniem może być natomiast ciężka choroba uniemożliwiająca udział w postępowaniu (SA Szczecin, I ACa 128/08).
W sprawach rozwodowych dowód z przesłuchania stron jest obligatoryjny – nawet gdy jedna ze stron odmawia zeznań, sąd powinien przesłuchać drugą (SN, I CKN 1063/97).
6. Błędy sądu przy przesłuchaniu stron
Z punktu widzenia procedury, błędne przeprowadzenie (lub zaniechanie) dowodu z przesłuchania stron może stanowić uchybienie procesowe skutkujące apelacją lub uchyleniem wyroku.
Do typowych błędów należą:
- dopuszczenie przesłuchania, mimo że materiał dowodowy był kompletny (SA Wrocław, III AUa 1967/15),
- rezygnacja z dowodu, mimo że był jedynym możliwym do przeprowadzenia (SA Białystok, I ACa 431/16),
- pominięcie przesłuchania jednej strony bez podstaw, mimo że nie istniały przeszkody faktyczne,
- dopuszczenie przesłuchania w celu „uzupełnienia luk” po stronie dowodów, których strona nie zdołała zgromadzić.
Sąd powinien więc każdorazowo umotywować swoje postanowienie dowodowe i wykazać, że istnieją przesłanki z art. 299 KPC.
7. Rola prokuratora w kontekście dowodu z przesłuchania stron
Prokurator ma w postępowaniu cywilnym szczególne uprawnienia – może żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jeśli wymaga tego ochrona praworządności lub interes publiczny (art. 7 KPC).
Wówczas osoba, w której interesie działa prokurator, jest traktowana jak strona i może zostać przesłuchana w tym charakterze – niezależnie od tego, czy formalnie wstąpiła do sprawy.
8. Znaczenie praktyczne i ryzyka
Dowód z przesłuchania stron jest dla sądu ostatnią linią interpretacji faktów.
Z jednej strony daje możliwość doprecyzowania niejasności, z drugiej – obarczony jest ryzykiem subiektywizmu, manipulacji i emocji.
Dlatego sędziowie coraz częściej ograniczają go do minimum, a w procesach gospodarczych czy technicznych opierają się raczej na dokumentach i opiniach biegłych.
9. Wnioski LEGA ARTIS
Dowód z przesłuchania stron to miecz obosieczny: może doprecyzować fakty, ale też zniekształcić ich obraz.
Jego moc zależy nie od tego, kto mówi głośniej, ale od spójności wypowiedzi z innymi dowodami.
Sąd stosuje go wtedy, gdy wszystko inne zawiodło – dlatego prawnicy powinni przygotowywać się do niego z wyjątkową precyzją, traktując go jako ostatni, a nie pierwszy argument.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał opracowany przez Kancelarię Prawną LEGA ARTIS na podstawie art. 299–302 Kodeksu postępowania cywilnego oraz aktualnego orzecznictwa SN i sądów apelacyjnych.