W kontekście pokłosia regulacji pandemicznych w prawie pracy, Sąd Najwyższy w sprawie o sygnaturze III PSKP 43/24 ma rozstrzygnąć kluczowe wątpliwości dotyczące legalności zwolnień za odmowę szczepienia przeciw Covid-19 w podmiotach leczniczych. Chodzi o zgodność takiego obowiązku z zasadą ochrony danych osobowych (RODO) oraz konstytucyjnym wymogiem formy ustawowej dla ograniczeń wolności obywatelskich. Niniejszy artykuł analizuje tło sprawy, pełne sformułowania zagadnień prawnych przekazanych do powiększonego składu siedmiu sędziów, implikacje dla pracodawców i pracowników oraz praktyczne porady prawne, oparte na aktualnym stanie prawnym.
Tło sprawy: Zwolnienie za brak szczepienia w punkcie krwiodawstwa
Sprawa dotyczy pracownicy działu kadr w punkcie krwiodawstwa, zwolnionej dyscyplinarnie z powodu utraty zaufania pracodawcy. Powód: odmowa poddania się szczepieniu przeciw Covid-19 oraz nieprzedstawienie zaświadczenia o szczepieniu lub przeciwwskazaniu medycznym. Pracodawca powołał się na nowelizację rozporządzenia Ministra Zdrowia z 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia stanu epidemii (Dz.U. z 2021 r. poz. 2398, § 12 ust. 1 pkt 1), które nakładało obowiązek szczepień na osoby wykonujące czynności zawodowe w podmiotach leczniczych, w tym administracyjnych. Wyjątek stanowiły przeciwwskazania zdrowotne.
Pracownica w odpowiedzi wniósł pozew o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne i przywrócenie do pracy, argumentując naruszenie RODO (przetwarzanie danych wrażliwych bez podstawy prawnej) oraz konstytucyjną zasadę, że ograniczenia wolności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) wymagają formy ustawy, a nie rozporządzenia.
Sądy I i II instancji uznały wypowiedzenie za bezpodstawne, oddalając skargę kasacyjną pracodawcy. Sąd Najwyższy odroczył sprawę i przekazał do składu siedmiu sędziów dwa zagadnienia prawne, co może wpłynąć na setki podobnych sporów w sektorze medycznym.
Zagadnienia prawne dla powiększonego składu SN: Pełne sformułowania
Sąd Najwyższy sformułował dwa kluczowe pytania, które rozstrzygną sprawę:
- Czy art. 22¹ § 4 Kodeksu pracy w zw. z § 12 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii stanowi podstawę dla pracodawcy do domagania się od pracownika podania danych wrażliwych obejmujących informację dotyczącą odbycia/braku szczepienia na Covid-19 bądź domagania się przedłożenia zaświadczenia o przeciwwskazaniach do odbycia szczepienia?
- Czy możliwość domagania się przez pracodawcę, na podstawie art. 22¹ § 4 k.p. w zw. z § 12a wspomnianego rozporządzenia Ministra Zdrowia, podania przez pracownika danych wrażliwych dotyczących odbycia/braku szczepienia na Covid-19 bądź domagania się przedłożenia zaświadczenia o przeciwwskazaniach do odbycia szczepienia, stanowi wyjątek, o którym mowa w art. 9 ust. 2 lit. h rozporządzenia RODO 2016/679 w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE?
Te zagadnienia dotykają sedna: czy rozporządzenie może upoważniać do przetwarzania danych wrażliwych (art. 9 RODO: zdrowie) w kontekście zatrudnienia (art. 22¹ § 4 KP: dane o stanie zdrowia) i czy spełnia wymóg proporcjonalności w stanie epidemii.
Podstawy prawne: Rozporządzenie vs. ustawa i RODO
Rozporządzenie Ministra Zdrowia (Dz.U. 2021 poz. 2398, § 12): Nakładało obowiązek szczepień na personel medyczny i administracyjny w podmiotach leczniczych, z wyjątkem przeciwwskazań. Brak szczepienia mógł prowadzić do sankcji, w tym utraty zaufania (art. 52 § 1 pkt 4 KP).
Konstytucyjny wymóg formy (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP): „Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, lub dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, lub wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty tych wolności i praw”. Rozporządzenie, jako akt wykonawczy, nie spełnia tej przesłanki, co rodzi wątpliwości co do legalności sankcji (zwolnienie).
RODO (art. 9 ust. 2 lit. h): Wyjątek dla przetwarzania danych zdrowotnych „w celu oceny zdolności pracownika do pracy, w zakresie wymaganym przez prawo pracy lub społeczne bezpieczeństwo”. SN zbada, czy pandemia uzasadniał wyjątek, czy też wymagana jest ustawa (np. specustawa covidowa).
Orzecznictwo SN z lat 2020–2024 (np. sygn. I PK 105/21) podkreśla proporcjonalność: obowiązek musi być niezbędny i chronić zdrowie publiczne, ale bez naruszenia godności pracownika.
Państwo się wycofuje: szczepienia były dobrowolne?
Prokuratoria Generalna RP, reprezentująca Skarb Państwa – Ministra Zdrowia w sprawie cywilnej toczącej sie przez Sądem Okręgowym w Kaliszu w zakresie odszkodowania za NOP wskazuje, że szczepienia przeciw Covid-19 były „świadczeniem całkowicie dobrowolnym”:
„Narodowy Program Szczepień został przyjęty uchwałą Rady Ministrów, która to uchwała nie jest źródłem powszechnie obowiązującego prawa, ma jedynie charakter wewnętrzny i obowiązuje jednostki organizacyjne podległe Radzie Ministrów” – podkreślono w odpowiedzi na pozew.
To zaskakujące stanowisko, zważywszy, że w czasie „pandemii” władze stosowały presję społeczną, instytucjonalną i administracyjną, skutkującą ograniczeniem swobód obywatelskich dla osób niezaszczepionych. Zamykanie wstępu do uczelni, szpitali, lokali, groźby utraty pracy czy wykluczenie społeczne – wszystko to nosiło znamiona faktycznego przymusu, choć bez sformalizowanego obowiązku prawnego.
Porady prawne: Co powinien wiedzieć pracodawca i pracownik?
- Dla pracodawców w sektorze medycznym: Unikaj sankcji bez podstawy ustawowej – zbieraj dane zdrowotne tylko na piśmie, z uprzednią informacją o celu (art. 13 RODO). W sporach wnosz o mediację; w 2025 r. SN podkreśla ugody w sprawach pandemicznych.
- Dla pracowników: Dokumentuj odmowę (zaświadczenie medyczne o przeciwwskazaniach). W pozwie powołuj się na art. 31 Konstytucji i art. 9 RODO. Termin na przywrócenie do pracy: 21 dni od wypowiedzenia (art. 264 § 1 KP).
- RODO w praktyce: Przetwarzanie danych wrażliwych wymaga DPIA (ocena skutków dla ochrony danych). Brak – podstawa do kary UODO do 20 mln euro.
- Konsekwencje rozstrzygnięcia SN: Jeśli SN uzna rozporządzenie za niewystarczające, setki zwolnień mogą być unieważnione, z roszczeniami o odszkodowania (do 3-krotności wynagrodzenia, art. 471 KC).
- Aktualne trendy 2025: W post-pandemicznym prawie pracy (nowelizacja KP z 2024 r.) rośnie ochrona danych osobowych; zalecana konsultacja z prawnikiem przed żądaniem szczepień.
- Mediacja: W 70% spraw covidowych kończy się ugodą – szybciej i taniej niż proces.
Podsumowanie
Sprawa III PSKP 43/24 przed SN rozstrzygnie, czy rozporządzenie pandemiczne upoważniało do żądania danych o szczepieniu i sankcji za odmowę, czy naruszało RODO i Konstytucję. W 2025 r., gdy pandemia to przeszłość, wyrok wzmocni ochronę wolności osobistych w zatrudnieniu medycznym. Pracodawcy i pracownicy powinni przygotować się na precedens: dokumentuj decyzje, weryfikuj podstawy prawne. Konsultacja z prawnikiem minimalizuje ryzyka – od unieważnienia zwolnień po kary RODO.
📌 Potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami
Drogi Czytelniku, przypominamy, że każda sprawa prawna może okazać się złożona i pełna niuansów, które bez wiedzy prawniczej łatwo przeoczyć. Przepisy są wieloznaczne, a ich interpretacja zależy często od okoliczności konkretnego przypadku. Dlatego przed podjęciem jakichkolwiek kroków prawnych warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem.
Skontaktuj się z nami już teraz. Przeanalizujemy Twoją sytuację i dokładnie sprawdzimy, jakie masz możliwości działania. Nasi eksperci z Kancelarii LEGA ARTIS pomogli już wielu klientom, którzy początkowo sądzili, że znajdują się w sytuacji bez wyjścia.
📞 579-636-527
📧 [email protected]
Nie czekaj – napisz lub zadzwoń już dziś. Pierwszy krok do rozwiązania problemu prawnego to rozmowa z prawnikiem, który naprawdę zna się na rzeczy.
Materiał przygotowany przez Kancelarię Prawną LEGA ARTIS na podstawie aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. W przypadku wątpliwości zalecamy konsultację z prawnikiem.